Posted on

Hefur þú séð apann í Japan? (Hluti 4 af 4)

Stiklur úr japanskri menningu

Mynd: Harald Schaller

 

Í fyrri hlutum höfum við fjallað m.a. um mismunandi tegundir japanskra garða, ásamt plöntum o.fl. sem þar leynast. Ýmislegt má finna í menningu japanskrar þjóðar, sem hefur ratað yfir í garðmenninguna. Sumt sem finnst í görðum í dag er einfalt skraut á meðan annað hefur dýpri merkingu eða sögu bakvið sig. Nefnum því örfá atriði hér til glöggvunar fyrir áhugasama.

Tsukubai – handlaugin.
Handlaug úr steini er nauðsyn við helga staði líkt og búddahof, en ekki síður í hefðbundnum te görðum. (Þar eru bæði garðurinn og teið hefðbundið). Tilgangurinn er hreinsunar ritúal. Nútíma útgáfan er líklega sprittbrúsi úr plasti við innganginn, en þar hefur ekki alveg sama sjarmann.

Tome Ishi / Sekimori ishi – hinn bundni steinn.
Sjáir þú bundin stein liggjandi á stiklu eða gangvegi, er það merki um að hér skuli ekki fara. Í tegarði getur þetta þýtt að prívat te athöfn sé í gangi sem ekki megi trufla. Í garði með hvíldar og hugleiðslurými þýðir þetta á svipaðan hátt að rýmið sé upptekið. Í öðrum tilfellum getur þetta þýtt hinar ýmsu útgáfur af „ekki koma hingað“, „lokað“, „óviðkomandi aðgangur bannaður“, og öðrum álíka skilaboðum. Fyrir vikið er einnig hægt að nota þá til að vísa gestum veginn, einfaldlega með því að setja slíka steina á hvern þann nýja stíg sem hægt væri að fara, sem ekki á að fylgja.

Japanese stone lantern (toro) – ljóskerið.
Ljóskerin fundu sér leið úr búddískum hofum í heimilisgarða fyrir meira en þúsund árum og geta verið úr málmi, steini eða tré. Í kringum 16. öldina fóru þau að vera nokkuð algeng í sérstökum viðhafnar görðum fyrir te drykkju, en voru þá komin í eins konar skraut hlutverk. Slíku hlutverki sinna þau enn í dag og sjást oft nærri stígum, vatni eða byggingum.

Ljósker í garði Derek Mundell í Kópavogi og Kyoto Garden í London. Mynd: Kristján Friðbertsson

 

Shimenawa – hið helga reipi.
Slíkt getur táknað helgan stað, eða verið sett upp til að halda illum öndum burt. Engum sögum fer þó af því hvort sérstök reipi eru notuð fyrir álftir og gæsir einnig, eða bara fyrir illar endur. Bundið utan um tré eða jafnvel stein, er það merki um að hinn bundni hlutur innihaldi anda og er ýmist þar til að halda þeim bundnum inni, eða sem viðvörun til annarra að fara varlega. Að fella slíkt tré er talið færa viðkomandi afar mikla ógæfu.

Shishiodoshi – dýrafælan.
Ein tegund dýrafælu Í japönskum görðum nefnist Sozu og er vatnsknúin. Bambusrör hleypir hægt rennandi vatni í gegnum sig. Vatnið lendir á öðru bambusröri og fyllir það nægilega til að færa þyngdarpunktinn, svo rörið skelli niður á stein, tæmist af vatninu og myndi hljóð. Hljóðið rýfur þögnina í friðsælum garði, en er til þess gert að fæla burt hin ýmsu jórturdýr sem gætu viljað naga gróðurinn. Sozu fylgir oft japönsku þema í görðum, óháð því hvort það er í notkun eða ekki.

Jizo – verndarinn.
Jizo er guðleg vera, oftast í formi munks, í búddískum kenningum Austur-Asíu og raunar einnig Daóisma. Íbúar hins neðra eru á hans ábyrgðarsviði og þó hann eigi það til að draga fólk á hárinu upp úr pottum helvítis, ef það átti ekkert erindi þangað, er hann almennt séð álitinn frekar ógnvekjandi. Í Japan tíðkaðist sem dæmi að leggja konur ávallt til hinstu hvílu með sítt hár, svo Jizo gæti nú dregið þær upp á hárinu, ef þær skyldu óvart lenda í áðurnefndum pottum.

Japönum leist nú ekki nógu vel á svona ógnvekjandi veru og því breyttist Jizo aðeins í japanskri menningu. Þar launar hann alltaf greiðann, þeim sem koma vel fram við hann og varð sérstakur verndari barna og ferðalanga. Ófædd börn á ferðalagi til lífs, sem og sálir barna sem andast á undan foreldrum sínum, eru einnig á hans sviði. Fyrir vikið má oft sjá styttur af Jizo í barnaklæðum, eða með slík klæði og leikföng, jafnvel sælgæti sér við hlið. Af því hann launar alltaf greiðann, er fólk duglegt að færa honum litlar fórnir, börnum til verndar. Einnig sést hann oft með rauð klæði, en rauður litur ver gegn illum öflum, í Japanskri menningu.

 

Mynd: Harald Schaller
Mynd: Harald Schaller

Japanskur Jizo er því friðsæll, góður, hugulsamur, hjálpsamur og vinsæll. Hann getur verið táknaður á ýmsan máta, en á nýlegri japönskum myndum og styttum er hann oftast frekar lítill og krúttlegur. Sem gerir hann auðvitað bara að enn betri viðbót í japanska garðinn.

Dr. Gunnellu Þorgeirsdóttur eru færðar þakkir fyrir aðstoðina. Harald Schaller (www.instagram.com/jadzia79) eru færðar þakkir fyrir að leyfa afnot af myndum sínum, en af myndunum að ofan eru einungis ljóskersmyndirnar höfundar. Fyrri tekin í garði Derek Mundell í Kópavogi, síðari í Kyoto Garden, London.

Vonandi hafið þið notið þessarar litlu fræðslu um nokkra þætti japanskra garða. Hér í lokin smellum við svo nokkrum myndum sem við vorum að spara… 😉  Mæli með að smella á hverja og eina til að sjá þær í fullri stærð – gildir reyndar um flestar myndir í þessum greinaflokki.

 

Posted on

Hefur þú séð apann í Japan? (Hluti 3 af 4)

Kúrileyjakirsið (Prunus kurilensis ‘Ruby’) blómstrar hér fyrir okkur í garði höfundar, en hægra megin er stórkostleg blanda af rauðum japanshlyn og stórbrotnu broddgreni yrki (Picea pungens ‘Glauca Pendula’) í garði Jim Singer í Washington. With great thanks to Jim Singer for providing us with this photo.

 

Í hluta 2 vorum við byrjuð að skoða plöntur í japanska garðinn. Höldum því áfram hér, en breytum aðeins til.

Hvað ef ég vil meiri trénun?

 Áðurnefndar Kúrileyjar eru upprunastaður kúrileyjakirsis (Prunus kurilensis). Af hinu ýmsa skraut- eða rósakirsi er það án nokkurs vafa kúrileyjakirsið „Ruby“ sem hefur staðið sig langbest hér á landi, þakið sínum fallega bleiku blómum á vorin. Japan er jú þekkt fyrir blómstrandi kirsi og því afar viðeigandi að hafa eitt eða fleiri í garðinum. Stærstu samplöntun þeirra hér á landi er eflaust að finna í Hljómskálagarðinum, Reykjavík. Þar var 50 trjám plantað fyrir áratug, gjöf frá Japansk-íslenska/Íslensk -japanska félaginu.

Innan sömu ættar finnum við blóðhegg, virginíuhegg og næfurhegg, sem hver um sig gefur ýmist fagra blómgun, litbrigði í laufi eða myndarlegan stofn. Í hindarætt finnum við ilmkórónu, stjörnuhrjúf og ættingja þeirra. Litirnir sem þessar plöntur sýna við blómgun eru vanalega á skalanum hvítt til bleikt. Tónar sem eiga vel við í svona görðum.

Hjartatré og brauðtré (Cercidiphyllum japonicum og C. magnificum) eru fremur stórgerð og afar falleg tré sem tengja má við þema sem þetta. Sæmilega stórvaxið hjartatré og undir því vaxandi dverghjarta eða hjartablóm gæti verið hugmynd.

Japanshlynir eru auðvitað staðalbúnaður. Hin ýmsu yrki þeirra eru helst sameinuð af einkennandi blaðfegurð og oft úr nægu að velja þar, þó ekki sé alltaf mikið flutt inn landsins. Ísland er auðvitað ekki endilega heppilegasta loftslagið fyrir þá, en í miklu skjóli hafa þeir stundum náð að dafna ansi vel. Stór kostur er hvað þeir haldast flestir smávaxnir, en auðvitað hægt að hafa þar líka áhrif með vaxtamótun. Fleiri blaðfallega valkosti með fagra haustliti er auðvitað hægt að finna í reyniættinni (Sorbus). Nokkru Sunnan við Kúrileyjar finnum við svokallaðan ‚Dodong reyni‘ (Sorbus ‚Dodong‘), sem ásamt fjallareyni (Sorbus commixta) er gríðarlega fallegt tré með dáleiðandi haustliti. Rúbínreynir er farinn að sjást víðar, koparreynir er alltaf klassískur og gulu berin á Sorbus ‚Joseph Rock‘ eru sérlega fagurt skraut. Dvergreynir, með sín fallegu bleiku ber, er heppilegur með hinu smávaxna. Endilega kynnið ykkur fjölbreytnina í ættkvíslinni.

Samsetta myndin inniheldur súrkirsiberið ‚Montmorency‘ í garði höfundar, blóðhegg í Hlíðagarði, blómstrandi skrautepli í garði í Fossvogi og næfurhegg að vetri til í Meltungu, Kópavogi. Allt úr Prunus ættkvísl nema eplið.

 

Hrekkur þú við víða af kvíða?

Ekki á maður endilega von að rekast á umfjöllun um kvíða, þegar trjátegundir eru skoðaðar. Enda var það víst prentvilla og átti ekki að standa hrökk-kvíði, heldur hrökkvíði. Ágætis planta, en passar víðir í japansgarð?

Eitthvað sérlega smávaxið eins og finnavíðir (Salix x finnmarkia), fjallavíðir (Salix arctica) og grasvíðir (Salix herbacea) gæti komið vel út í eins konar landslagi hins smáa. Með steinum, mosa, vatni og jafnvel bonsai plöntum yfir sumarið.

Loðvíðir gæti mögulega skreytt garðinn á látlausan hátt, sé honum vel viðhaldið með klippingum. Héluvíðir (S. helvetica) ásamt kirjálavíði (S. rosmarinifolia) eru áhugaverðir, en hafa lítið verið í sölu undanfarið.

Af stærri plöntunum hafa lensuvíðir og jafnvel lækjar- og körfuvíðir sumpart austurlenskt yfirbragð. Það væri því hægt að hafa þá í huga, ekki síst í kringum tjarnir o.þ.h. Þeir virðast sem betur fer sleppa ágætlega frá helstu vandamálum víðitegunda undanfarið. Sé hugsað til lensulaga laufa, mætti raunar minnast á hafþyrni. Hann hefur fagurt útlit sem gæti virkað framandi í réttu umhverfi. Kallar þó á helst til mikið rótarskota viðhald í snyrtilegum heimilisgarði. Ekki skal þó útiloka birki.

Að eilífu grænt, amen.

Sígræn tré eru sívinsæl, ekki síst í görðum sem þessum.  Lerki hefur oft mjög áhugaverðan karakter og sýnir grófan börkinn líkt og fölsuð skilríki, til að virðast eldri. Marþöll hefur einnig gríðarlega fallegan stofn þegar hún hefur náð ákveðnum aldri og ekki er greinavöxturinn og barrið síðra. Mikið er notað af furuættkvíslinni, en ekki er sjálfgefið að finna mikið tegundaúrval hér á landi. Aðgengi að nefndum yrkjum af furu, greni, þin og lerki takmarkast svo af því að ekki má flytja slík tré til landsins.

Við þurfum því að hafa í huga þegar við sjáum fallegar myndir að utan, hvernig við endursköpum fegurðina með öðrum tegundum eða mótunaraðferðum. Nú eða með því að verða okkur úti um fræ, ef plantan er annars lífvænleg hér.

Í æðislegum garði Sigríðar Óskar á Suðurlandinu má finna ansi margt úr hinu japanska þema. Stiklurnar á þessum stíg eru tréskífur og passa afar vel við þemað, ekki síður en stórir steinarnir. Hinn blómstrandi runni er Viburnum plicatum ‚Kilimanjaro‘.
Myndirnar eru Sigríðar og henni þakkað sérstaklega fyrir að leyfa afnot þeirra.

 

Dvergfura hentar oft í litla garða, en ýmsar stórgerðari tegundir finnast fyrir stærra pláss, eða til mótunar fyrir hið smáa. Lágvaxin og skriðul yrki af eini og ývið geta gefið fyllingu og þekju og fyrir hægvaxta tré má skoða balsamþin „nana“ og dverghvítgreni yrkin „Conica“ (grænt) og „Sander‘s Blue“ (blátt)

Raunar er orðið ágætis úrval af tegundum og yrkjum einis undanfarið, svo það er um að gera að skoða fjölbreytileikann þar. Gamall, stakur einir í garði getur auðveldlega verið fullkominn miðpunktur fyrir nýtt svæði með japansku ívafi.

Ég hvet áhugasama endilega til að kynna sér efnið nánar og heimsækja fagra japansgarða þegar tækifæri gefst. Í Bretlandi má finna marga japansgarða, m.a. Kyoto Garden í London, auk japansgarða í Kew Gardens. Frakkland býður t.d. upp á japansgarð í Grasagarði Efri-Bretaníu og aldargamli Clingendael garðurinn í Hollandi nýtur mikillar hylli. Í Bandaríkjunum má nefna grasagarðana í Chicago og Brooklyn, te garðinn í Golden Gate Park (San Francisco) og yndisfögru japansgarðana í  Portland og Seattle. Endilega kynnið ykkur þá nánar.

Derek Mundell og Sigríður Ósk sem tóku á móti mér í yndislegum görðum sínum fá sérstakar þakkir, sem og Dr. Gunnella Þorgeirsdóttir fyrir aðstoðina varðandi japanska menningu. Sama gildir um þá sem lánuðu myndir, svo greinin mætti verða skýrari og fallegri og aðra sem veittu hjálparhönd.  Í næsta (og síðasta) hluta tökum við smá hliðarskref og skoðum örfáa af þeim japönsku hlutum sem algengir eru í görðum með þessu þema. Einnig setjum við þar nokkrar fallegar myndir sem við geymdum fram í enda. Sem fyrr eru allar myndir höfundar, nema þar sem annað er tekið fram.

Örfá viðbótar meðmæli í lokin, en annars er um að gera að spyrja Google frænda:

 

 

Þessi mynd úr garði Jim Singer sýnir ekki bara fallegar plöntur í japönsku þema, heldur einnig hvernig fyrrum grasflötin hefur breyst í græna á sem hlykkjast um garðinn. Grasið er þar allt í senn: stígur, afmörkun beða og fagurt skreytingarform. With great thanks to Jim Singer for providing us with this photo.
Í fögrum japansgarði Derek Mundell í Kópavogi vex þetta fallega mótaða síberíulerki. Nánar um það í annarri grein. Hér sjáum við einnig litla tjörn, því vatn og endurspeglun eru jú mikilvæg.
Posted on

Hefur þú séð apann í Japan? (Hluti 2 af 4)

Gott dæmi um notkun vatns, steina og gróðurs í garði við hof í Japan. Takið eftir eyjunni. Myndina tók Harald Schaller og eru honum færðar þakkir fyrir að leyfa afnot hennar.
www.instagram.com/jadzia79

 

Í fyrsta hluta kynntumst við nokkrum tegundum japanskra garða: https://gardurinn.is/hefur-thu-sed-apann-i-japan-hluti-1-af-3/      Nú byrjum við að skoða nokkra lykilþætti sem garður með japanskt þema gæti innihaldið.

Hvernig kenni ég Garðari japönsku?

Garðari? Vorum við ekki búin með þennan brandara? Duolingo appið er heppilegt til að kynna sér nokkur japönsk orð, en viljirðu draga japönsk áhrif inn í garðinn kemur ýmislegt til greina.

Steinar:

  • Stórir steinar í garðinum gætu orðið miðpunktur og táknað fjöll eða eyjur. Steinastiklur gætu jafnvel verið eins konar eyjur í garðinum.
  • Smáir, rúnnaðir steinar eru heppilegir í uppþornaðan árfarveg.
  • Niðurbrotnir steinar, í möl eða sand, geta verið myndlíking fyrir vatn.

Vatn:

  • Er lækur, tjörn, gosbrunnur eða jafnvel fuglabað nú þegar til staðar til að vinna með?
  • Rennandi lækur og litlir fossar eru oft betri en stórgerðir gosbrunnar.
  • Tjörn með gróðri og fiskum eða smágerð kyrrstöðulaug til endurspeglunar, jafnt á umhverfinu sem og eigin tilvist. Lítill steinn sem situr á diski, fullum af vatni, getur náð fram sömu hughrifum og stórt bjarg í miðri tjörn.

Eyjar gegna stóru hlutverki. Hvort sem er raunverulegar eyjar í stóru stöðuvatni, stórir steinar í lítilli tjörn eða á sandflæmi og jafnvel litlir runnar í eyjalíki. Ekki skrýtið að eyríkið Japan tengi sterkt við eyjar í sinni hönnun og nærumhverfi. Lítill Steinn (eða) Steinarr, á diski með vatni getur verið jafn áhrifaríkt og eyjar í tjörn. Hér sækjumst við oftar eftir því smávaxna sem líkir eftir því stóra.

Virðing japana fyrir því aldna er vel þekkt, enda tengir langur aldur betur við hið eilífa flæði tímans og tilverunnar. Gömul og stór tré geta því verið góður upphafspunktur eða ákveðin miðja í japönsku þema. Gróin tré í áhugaverðu formi, með mosa og fléttuvexti eða stórt lerkitré, svo dæmi séu tekin. Gott er að skoða það sem fyrir er og ákveða útfrá hvaða miðpunkti þú vilt vinna.

Í japan er hegri tákn hreinleika og tignarlegs útlits. Hann passaði svo vel inn í Kyoto garðinn að ég var viss um að hann hefði verið hannaður þangað inn frá fyrsta degi. Lifandi var hann þó og frjáls, þar sem hann skyndilega leit í kringum sig og flögraði aðeins um. Mæli með því að hafa gamlan trjástofn í garðinum til öryggis, ef hegri skyldi mæta á svæðið. Þeir flækjast jú til landsins í einhverju magni árlega.

 

Þarf ég að panta fullt af plöntum frá Japan?

Hvað viltu í raun og veru? Hefðbundið japanskt eða bara „austurlenskt yfirbragð“? Mun algengara og einfaldara er að vilja ákveðinn framandi anda Asíu í garðinn. Horfa svo til þess hvað skapar það útlit og þau hughrif sem við sækjumst eftir. Slík nálgun er líka skynsamlegri í langflestum tilfellum, enda afar misjafnt hvað er raunhæft við okkar aðstæður. Munum bara að taka tillit til þess hve mikil vinna fylgir hverri plöntu. Helst ætti „látlaust og róandi“ að óma reglulega í huganum þegar japanskur garður er skipulagður.

Burknar finna sér oft góðan stað og gott úrval til af þeim hér undanfarið, jafnvel „japansburknar“. Japanslyng (Pieris japonica) fæst líka stundum hér á landi. Árangur hefur verið misjafn, en sé þeim gefið gott skjól geta þau staðið sig ágætlega. Ýmsar brúskur/hostur passa mjög vel.

Sérlega viðeigandi gæti verið að hafa fallega bambusplöntu vaxandi í garðinum, en nánar um það í ítarlegum greinarflokki í Garðyrkjuritinu 2021.

 

Þekjuplöntur

  • Mosi passar oft vel, en vex hann vel við þínar aðstæður og færir þér gleði?
  • Nálapúði (Azorella trifurcata) getur þakið stóra steina á sólarsvæði mjög fallega.
  • Smávaxnir steinbrjótar (t.d. roðasteinbrjótur) og smávaxnir hnoðrar (t.d. helluhnoðri).
  • Hvað með blóðberg til að blanda íslenskum og japönskum áhrifum saman?

Rósir

  • Þetta er japansgarður, ekki rósagarður…

Virkilega, engar rósir?

  • Rósir eiga seint við í hefðbundnum japansgarði, þó hægt sé að finna þær í Japan.
  • Fallegar, klassískar bóndarósir geta þá frekar passað.

Lyngrósir

  • Já, svona rósir eiga klárlega heima þarna.
  • Velja saman góða blöndu af lyngrósum og gefa þeim pláss til að verða stórar og gamlar.
  • Minni garður (eða smávaxnara þema) horfir þá frekar á dverglyngrósir. Rhododendron impeditum, urðarlyngrós, o.þ.h.
Lyngrósin Ninotschka blómstrar fallega hjá lyngrósarsnillingunum Sólveigu og Óla.

 

Fyrir mitt leyti get ég – að öllum öðrum ólöstuðum – mælt með bæði faglegri ráðgjöf og góðu úrvali af lyngrósum stórum sem smáum í Nátthaga, Ölfusi, sem dæmi. En það er eins með allar þessar plöntur: hafið í huga hvað raunverulega passar við ykkar aðstæður í garðinum. Gott er að skoða víða og leita sér ráðgjafar. Sérstaklega að sumri til er hægt að finna ágætis úrval af plöntum ef fólk leggur á sig að leita. Þó auðvitað sé það misauðvelt eftir búsetu.

Í næsta hluta skoðum við svo enn feiri plöntur, sérstaklega tré.

(Allar myndir eru höfundar, nema þar sem annað er tekið fram.)

 

 

Posted on

Hefur þú séð apann í Japan? (Hluti 1 af 4)

Prímatarnir með hvað nyrsta búsetu í heiminum eru snjóaparnir í Japan. Við undanskiljum mannskepnuna auðvitað. Þeir kuldasæknustu finnast við 41. Norðlæga breiddargráðu. Lítið eitt Suð-Vestan við Kúrileyjar, Austan við Vladivostok og nyrsta hluta N-Kóreu. Kunnuglegar slóðir fyrir áhugafólk um trjáfræ. Samt bara svipaðar slóðir og Barcelona, ef horft er til Evrópu. Ég minni lesendur á að Ísafjörður og Akureyri eru við 66 og 65 gráður Norður. Svo ég vorkenni þeim ekkert of mikið. Risapöndur finnast hins vegar í Kína og fara ekki mikið norðar en 38 gráður, ef einhver er að velta því fyrir sér.

Ryogin-an
Stórkostlega garða má finna í tengslum við japönsk musteri og hof. Hér er mynd úr Ryogin-an, sem er eitt af hofunum innan Tofuku-ji í Kyoto. With great thanks to Damien Douxchamps for providing us with this photo.

 

Við deilum ýmsu sem snýr að náttúrunni og japönsk garðlist sækir oft hugmyndir þangað. Plöntur veðurbarnar og mótaðar við erfiðar aðstæður af náttúrunnar hendi er þar vinsælt dæmi. Svo sækjum við í hugmyndabanka þessarar garðlistar, sem og japanska flóru.

 

Lensuvíðir getur hjálpað til við austurlenskt yfirbragð, eins og sést hér á mynd úr Grasagarði Reykjavíkur. Hægra megin sýnir mynd úr garði Derek Mundell fallegan afrakstur þess að velja vel saman plöntur og efni, sem dæmi þetta fagra yrki garðkvistils. Í miðjunni er svo krúttleg mynd af Jizo styttu að hausti í ómótstæðilegum garði Enko-ji musterisins í Kyoto.
Fyrsta og síðasta myndin: Kristján Friðbertsson
Miðju myndin: Damien Douxchamps
With great thanks to Damien Douxchamps for providing us with this lovely Jizo photo. https://damien.douxchamps.net/photo/japan/kyoto/hieizan/enkoji/

 

Hversu lengi hefur Garðar búið í Japan?

Japanshlynir, bonsai tré, hvítur sandur og möl. Allt er þetta hluti hefðbundinna japanskra garða. Hönnun horfir oft til slökunar og hugleiðslu og endurspegla garðarnir oft mismunandi tímabil í sögu landsins. Goðsagnir, hefðir, trúarbrögð og náttúruöflin fá öll sína hyllingu. Fegurð hins smáa er sett í samhengi við eilífðina, svo ekki sé minnst á hið alræmda jafnvægi í ójafnvæginu.

Líkt og með gömul, falleg málverk sjáum við fyrst stóru myndina. Lítið virðist breytast, en í hverri nýrri heimsókn tökum við eftir nýjum smáatriðum og hægfara breytingum. Þetta er afar frjór jarðvegur hugmynda að sækja í og okkar að ákveða hvað heillar okkur mest. Einhverjar afmarkaðar hugmyndir, eða heill garður eftir tilteknu þema. Kynnumst hér rétt aðeins hugmyndunum um svokallaða mosagarða, Zen garða og „röltgarða“.

 

„Röltgarður“ (e. Stroll/Tour Garden)

Við erum á óvissuferðalagi og uppgötvum reglulega nýja fegurð. Hér snýst allt um óreglulega og hlykkjótta stíga sem ýta undir hugarfarið að njóta ferðalagsins, ekki áfangastaðarins. Hér á garðhönnun að finna mismunandi sjónarhorn, fela þau á ákveðnum stöðum, en annars staðar draga þau í fókus og hlúa að þeim. Tengja þau svo öll saman á óvæntan og óreglulegan hátt. Garðurinn snýst ekki endilega um sig sjálfan og eigin fegurð, heldur visst þjónustuhlutverk við fegurðina.

Fegurðin getur verið landslagið umlykjandi, ýmsir hlutar garðsins, eða jafnvel miðpunktur sem stígurinn færir okkur breytilega sýn og upplifun á. Falleg tjörn með þéttum gróðri allt um kring og hlykkjóttur stígur beinir okkur til skiptis til og frá tjörninni. Á ferðalaginu römbum við ýmist á bakka tjarnarinnar, eða sérstakt sjónarhorn á hana opinberast okkur gegnum gróðurinn.

Sem dæmi um slíkan röltgarð má nefna hinn undurfagra Gyokusen-en, í Kanazawa. Hönnun hans má rekja til baka til kóresk-ættaða samúræjans Wakita Naokata á fyrstu árum 17. aldar og erfingja hans í framhaldinu. Eins og sjá má á meðfylgjandi mynd þarf útpæld hönnun ekki að þýða að allt eigi að vera glansandi og laust við náttúru:

Gyokusen-en
Hefðbundni röltgarðurinn Gyokusen-en sýnir okkur hér steina sem stiklur í notalegri, mosavaxinni náttúru. Mynd fengin af Wikimedia Commons: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gyokusenen_Kanazawa_Ishikawa11n4272.jpg

 

Zen garður:

Steinar, stórir og smáir eru hér vanalega ríkjandi. Rakstur á möl, eða sandi, til að jafna út, hreinsa eða skapa ákveðin mynstur, gerist hér á sérstakan hátt sem hugleiðsla. Steinar og sandur taka reyndar oft að sér myndlíkingar hlutverk fjalla, eyja eða vatns í japönskum görðum. Garðurinn er afar einfaldur, með lágmarks truflunum. Sniðinn að andlegri íhugun, næði, slökun og hugleiðslu. Plöntum oft haldið í lágmarki og helst ýtt út á jaðarinn.

Á praktísku nótunum nýti ég tækifærið og minni á að gróðurdúkur undir möl reynist oftar en ekki böl. Lausum, fínkorna sandi er afar þægilegt að fjarlægja amagróður úr, en hann fýkur óþarflega auðveldlega. Gróf möl hentar betur, en mikilvægt að hún sé ekki grófari en svo að auðvelt sé að raka gegnum hana. Ekki bara upp á hugleiðsluna, heldur til að fjarlægja lauf og annað sem fýkur eða festir rætur.

Að þessu sögðu, í zen garði eiga öll garðverk að vera hugleiðsla og tengja okkur við eilífðina. Í slíkum garði eru engin garðverk lengur framundan, bara hugleiðsla og því hægt að eyða hverjum degi áhyggjulaus þar. Á vindasömum stað væri það eflaust ágætis æfing í þolinmæði að nota fínan pússningasand og gera (og viðhalda) flóknum formum í sandinum.

Þó mosi vaxi í myrkri, getur mosagarður verið bjartur. Fléttur geta svo gefið frekari ævintýrablæ, líkt og þessi nýlenda af álfabikar í Meltungu sýnir.
Mynd: Kristján Friðbertsson

 

Mosa garður:

Íslendingar eru hvað vanastir því að þekjuplantan í garðinum sé einhver tegund af grasi. Annað er oft fjarlægt, ekki síst mosi. Í mosagarði snýst þetta við. Þekjuplantan hér er mosi og eitt af því sem við viljum alls ekki að birtist innan um mosann, er gras.

Rakur jarðvegur og/eða hár loftraki er oftast lykilatriði í mosavexti, auk skugga. Stór tré geta því verið í stoðhlutverki hér (er ekki alaskaöspin frábær?) á meðan smærri tré, burknar og annað slíkt fær þá aukinn fókus sem skraut í garðinum.

Steinar eru líka notaðir, en þá helst sem stiklur til að stíga á eða stórir steinar til þess gerðir að þekjast af mosa og tákna þá oft eyjur. Í íslenskri útfærslu mætti sjá fyrir sér klettaveggi við íslenska fossa, þakta mosum og burknum, sem eins konar fyrirmynd og ýmsir gróðurveggir gætu því passað vel í slíkum garði.

Til að koma í gang mosagarði er heppilegt að dreifa sundurklipptum mosa á viðeigandi staði. Oft er stungið uppá “súrmjólkurtrikkinu”, þar sem mosi er tættur og blandað við súrmjólk. Það gerir þægilegra að dreifa úr honum, heldur honum frá því að fjúka og gefur honum strax nokkurn raka. Súrmjólkinni er svo hægt að smyrja, sletta eða dreifa með þeim hætti sem best hentar hverju sinni.

Það tekur tíma að mynda góða mosaþekju og mikil nákvæmnisvinna að viðhalda henni. í Japan er þetta oft merki um þolinmæði, en í stórum görðum þótti það frekar merki um völd og peninga, því viðkomandi var þá með hópa af fólki sem sáu um verkið. Algengt er að leyfa mosa og fléttum að vaxa á trjám og steinum, ekki síður en sem þekja á stóru svæði, eða jafnvel þaki. Í „kokedama“ listinni á hann sér svo mikilvægt hlutverk við að binda saman kúluna og halda henni rakri.

Í næsta hluta skoðum við svo betur hvað við þurfum að setja í japanska garðinn okkar.

(Allar myndir eru höfundar, nema annað sé tekið fram. Athugið að flestar myndir í þessum greinarflokk er hægt að stækka með því að smella á þær.)

Posted on

Ævintýragjörnu Rifsþélurnar

Ævintýragjörnu rifsþélurnar: Smásaga úr Draumaheimum (áður birt í Garðyrkjuritinu 2020)

Dag einn sátu þélusystur þétt saman á laufi, í djúpum samræðum yfir morgunmatnum. Ræddu þær sín á milli hvað það væri ósanngjarnt að bara fullorðnu þélurnar mættu ferðast.

„Af hverju þarf ég eitthvað að læra að fljúga til að mega ferðast?“ sagði ein.

„Ég segi það nú með þér! Mannfólkið er alltaf að ferðast og aldrei sé ég vængi á þeim!“ heyrðist þá í annarri.

Sú þriðja sagðist þá reyndar hafa heyrt af því sögur, að sumt lágvaxið mannfólk gengi stundum húsa á milli með vængi, en líklega bara einn eða tvo daga á ári. Játaði þó jafnharðan að hún gæti svo sem alls ekki staðfest hvort mark væri takandi á þessari flökkusögu.

Þennan dag hafði verið skínandi sól og blankalogn, en rétt í þann mund sem samræðurnar stóðu sem hæst kom skyndilega sterk vindhviða sem náði að feykja þessu laufblaði beinustu leið af rifsberjarunnanum og niður á nálæga stétt. Systurnar héldu sér sem fastast í laufið og fuku því með. 

Þær voru ekki fyrr lentar mjúklega á stéttinni en allur vindur hvarf. Steinhissa, skelkaðar en spenntar voru þær skyndilega komnar á allt annan stað, ólíkan því sem þær höfðu áður þekkt.

„Heyriði systur, sjáiði hvað hefur gerst? Óskin okkar er að rætast ! Okkur hefur verið gefið einstakt tækifæri til að ferðast og upplifa okkar eigin ævintýri!“

Eftir smá umhugsun varð þeim ljóst að þetta var auðvitað hárrétt og eina vitið að gera hið besta úr þessu. Hver veit hvort svona tækifæri gefst nokkurn tímann aftur. Þær höfðu í dag verið útvaldar til að láta drauma sína rætast og nú átti sko að nýta það almennilega.

Þær litu aðeins í kringum sig en héldu sig þó á laufblaðinu. Sáu járnsmið og trjákepp labba framhjá í sín hvora áttina. Yfir þeim sveif um skamma stund blómsveifa og rétt hjá sáust nokkrar snjáldursveifur á túnfíflum sem uxu upp úr stéttinni. Skammt undan glitti svo í gljáfætlu og nokkur mordýr í kringum dauðar birkigreinar sem höfðu greinilega legið þarna lengi. Sammála voru þó systurnar um að smádýralífið þarna væri heldur fátæklegt samanborið við hið mikla samfélag sem lifir í kringum rifsið.

Öllum var þó brugðið þegar skyndilegur skuggi hékk yfir þeim. Litu þær upp og sáu þá ungan svartþröst koma til lendingar. Ekki boðaði þetta nú gott, þær höfðu verið varaðar sérstaklega við geitungum og einhverjum fuglum, en mundu ómögulega hvaða fuglum.

„Halló halló, hvað eruð þið að gera hér?“ spurði fuglinn.

„Við…hérna… ummm… æi… ætlarðu nokkuð að éta okkur?“ hálfstamaði ein systirin.

„Éta ykkur? Nei, aldeilis ekki! Ég er svo rosalega meðvitaður um heimsmálin að ég veit um vá sem ógnar okkur og mun valda mun meira veðravíti en við sjáum í dag. Mér finnst svo hrikalegt að flytja fóður heimshorna á milli fyrir hina ýmsu dýraræktun að ég ákvað bara að gerast vegan. Raunar geng ég enn lengra, ég borða helst bara ber og fræ því ég er á fullu í skæruliðaskógrækt. Rækta hin ýmsu tré hér og þar, þar sem fólk á síst von á. Bý þannig til hentugra umhverfi fyrir okkur fuglana og ykkur smádýrin á sama tíma og ég eyk gríðarlega kolefnisbindinguna.“

Systurnar vissu ekki alveg hvernig þær ættu að bregðast við og litu raunar hvor á aðra með einskonar „ókei… einn nýsloppinn af hæli“ svip. En satt að segja kom þetta þeim mjög vel, því fyrir vikið urðu þær ekki næsta máltíð þrastarins.

Skyndilega grípur ein tækifærið:
„Já…..sko…. við erum eiginlega á ferðalagi. Smá ævintýraferðalagi. Gætir þú kannski mælt með einhverjum góðum stöðum?“ 

Það hélt nú þrösturinn. Systurnar héldu sér allar fast í laufið aftur og þrösturinn greip það með klóm sínum. Flaug með þær örlítið útsýnisflug og fór svo með þær að næstu tjörn til að skoða endurnar. Það var alltaf vinsælt, vissi hann.

Þær þökkuðu góðhjartaða vegan skógræktarþrestinum fyrir aðstoðina og hófu að skoða sig um. Þær störðu ofan í glitrandi tjörnina, létu sig dreyma um sundferðir og seglskútur og veltu fyrir sér hvernig væri nú að spjalla við alla þessa fiska sem þær sáu synda í vatninu. Í kringum sig sáu þær hinar ýmsu plöntur og alls kyns fugla. Fylgdust með öndum að leik, gæsum að frekjast, mávum að stela brauði, ástföngnum svönum og hinum ýmsu smáfuglum flögra um. Lítið var af mannfólki, en þeim fannst það bara allt í góðu lagi. Viðbrögð mannfólksins voru oftast ekkert alltof skemmtileg við rifsþélum. Ein þeirra rak augun í skilti og saman báru þær laufið með sér að skiltinu.

Þær kunnu nú ekki allar að lesa, en ein þeirra sá skýrum stöfum standa: ÞYRNIRÓS
„Jahá, systur! Nú skulum við sko klifra upp skiltið og ég get þá lesið fyrir ykkur ævintýrið um Þyrnirós!“
Svo byrjar hún lesturinn:
„Þyrnirós Papula, Rosa spinosissima Papula, Rósaætt… ha? Þetta hljómar nú ekki eins og neitt ævintýri.. Æ, afsakið þetta systur, það er líklega einhver bara búinn að skemma þetta skilti, það virðist ekki lengur vera með ævintýrið um hana Þyrnirós.“

Þær sammæltust í framhaldinu um að senda kvörtun á þetta „Garðyrkjufélag Íslands 1885“ sem hafði greinilega sett sitt veggjakrot á skiltið og skriðu aftur niður með laufið.

Á ferð sinni kringum tjörnina rákust þær svo á skrýtið, stórt appelsínugult dýr sem þær könnuðust ekki við.

„Bíddu nú við, þetta sér maður ekki á hverjum degi! Eruð þið að flytja laufblað milli staða?“ spurði framandi dýrið.

„Nei nei, við erum bara á ferðalagi og laufið er í senn hálfgert heimili, fararskjóti og matarkista. Við erum að nýta tækifærið á þessum góða degi til að ferðast aðeins og læra um heiminn. Auka víðsýni og upplifa einhver ævintýri. En hver ert þú?“

„Ég er gamall bogkrabbi sem býr í sjónum hérna rétt hjá, er bara í smá göngutúr í góða veðrinu af því mér leiddist.“

„Bogkrabbi? Ertu þá krabbi í stjörnumerkinu bogamaður? Eða kannski fréttamaður eins og Bogi Ágústsson?“ heyrðist í einni.

„Krabbi? Ertu þá ekki alæta? Ætlarðu nokkuð að borða okkur? Eða ert þú kannski vegan skæruliða skógræktarkrabbi?“ skaut önnur inn.

„Ert þú mikið að ferðast? Hvernig komst þú hingað, flaug einhver með þig eða kanntu sjálfur að fljúga“ sagði sú þriðja.

„Haha, það er nú aldeilis að þið eruð forvitnar. Ég veit ekkert hvað stjörnumerki eru, segi stundum fréttir ef ég hef einhverjar frá að segja, mínir skógar eru þaraskógar, en ég er alls ekki vegan skæruliða eitt né neitt. Ég ætla ekki að borða ykkur samt, ég borða helst bara samlokur. Ég kann ekki fljúga og enginn flaug með mig, ég bara rölti hingað sjálfur. Það eru hvort eð er oft bestu ævintýrin sem maður ákveður bara sjálfur. Ég hef ferðast þó nokkuð um ævina já, en orðinn ansi rólegur nú orðið. Viljið þið kannski koma með mér til baka í fjöruna?“

„Sagðirðu samlokur? Samlokur með skinku og osti þá, eða?“ heyrist úr þeirri yngstu.

„O neeeii. Þegar ég segi samlokur meina ég dýr sem lifa inni í skeljum. Kræklingur, ostrur og þess háttar. En jæja, ég þarf að fara að koma mér til baka, ég get haldið varlega á laufinu með ykkur á bakinu ef þið viljið.“

Systurnar þáðu það með þökkum, spenntar fyrir næsta kafla í ævintýrinu.

Krabbinn fór með þær í fjöruna og sýndi þeim dæmi um samloku sem hafði áður verið étin.

 „Er þetta þá samlokubréf?“ heyrðist í þeirri yngstu, glottandi.

Brosandi út í annað, útskýrði krabbinn þá að þetta væri kræklingur, en sjálfur notaði hann frekar heitið bláskel þegar „samlokan væri tóm“.

„Stundum hafa sömu hlutirnir nefnilega fleiri en eitt nafn. Þessi samloka er líka stundum kölluð kráka, þrátt fyrir að vera ekki fugl og geta ekki flogið“ útskýrði hann.

„Flogið… ah, já, það er einmitt það sem við erum of óþreyjufullar að bíða eftir. Við viljum geta gert allt núna sem fullorðna fólkið gerir og teljum okkur alveg hafa jafnmikinn rétt til þess. Kannski gerum við það meira að segja bara betur en allir þessir gamlingjar sem eru alltaf bara að hneykslast á manni og banna manni allt“ gjammaði ein pirruð systir.

Hér kvaddi gamli krabbinn, óskaði þeim góðs gengis með bros á vör og rölti út í sjó.

Systurnar skoðuðu skúfaþang og bóluþang, skeljabrot og ýmsa steina, ýmiss konar rusl sem kom þeim á óvart að ætti heima þar, sem og fjörukál, melgresi og hinar ýmsu aðrar lífverur úr dýra- og jurtaríkinu. Kom svo að því að þær vildu halda í siglingu, en þótti einni þá nægilegt ævintýri vera komið í bili. Fóru því flestar systurnar með laufið á næsta þang sem þær fundu nærri flæðarmáli og biðu þess að það myndi fljóta á haf út með þær í farteskinu.

 

Sú sem eftir varð, skoðaði fjöruna áfram og rakst m.a. á krabba sem hún spjallaði við í dágóða stund í von um að hann myndi ferja hana aftur heim í garðinn, en sá var búinn að ganga nóg þann daginn og ætlaði að fara að leggja sig. Sá hún þá rautt smádýr ganga framhjá, sem krabbinn kallaði mítil, en þar sem hún vissi ekki hvað mítill væri ákvað hún að það væri ekki þorandi að taka það tali. Hún vissi hvað rifsber var og þetta var rautt eins og þau stundum eru, en þetta var augljóslega ekki rifsber. Auk þess var þetta dýr of lítið til að geta borið hana alla leiðina heim hraðar en hún gæti sjálf skriðið. Hún skreið því bara til baka í áttina sem hún taldi garðinn vera og vonaði að systur hennar myndu eiga skemmtilega siglingu og koma til baka með fulla vasa af spennandi sögum.

Hún skreið og skreið gegnum sand og steina í átt að grænu grasi, en ferðalagið virtist endalaust. Skyndilega sá hún eitthvað hræðilegt skrímsli nálgast og hrópaði hún þá upp í skelfingu!

Þegar hún leit í kringum sig var hún allt í einu komin til baka heim á rifsberjarunnann góða. Hún var ein á sama laufinu og fyrr um daginn, en það var allt uppétið og aftur fast á trénu. Skyndilega áttaði hún sig á því að hún hafði verið að vakna. Þetta hafði þá bara allt saman verið draumur.

Hún hafði borðað yfir sig og sofnað á miðju laufinu meðan allar systur hennar kláruðu laufið og fóru svo á önnur nærliggjandi lauf.

Hún hugsaði til baka um þennan ævintýraríka draum og hlakkaði til að verða fullorðin og geta kannað heiminn aðeins betur. En henni lá ekkert á lengur. Það var líklega bara í góðu lagi að bíða þar til réttur tími kæmi. Hún vonaði nú samt að hún myndi rekast á þennan góðhjartaða krabba einn daginn.

„Já og fuglinn. Skæruliðinn sjálfur. Ætli hann sé til í raun og veru? Svona skógræktarfuglar væru rosalega sniðugir. Planta trjám út um allt svo við höfum meira að borða” hugsaði hún með sér og skreið af stað í leit að systrum sínum.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted on

Hvernig var árið 2019? – 4. þáttur

Haustin gefa okkur rok og rigningu í bland við litadýrð trjáa sem hvert af öðru hefur vegferð sína í átt til vetrardvala. Veturinn róar rokið, en færir okkur í stað snjóþunga og frost. Við sjáum sterk tré standa af sér hvert veðrið á fætur öðru, þartil hið óumflýjanlega gerist og eitthvað brotnar eða fellur. Við fylgjumst með snjóflyksunum skreyta greni og furu og þekja jörð. Í gegnum snjóinn lýsa svo vetrarljósin okkar fallegu. Jólaljós er nefnilega hugtak sem dugar ekki á Íslandi. Við höfum vetrarljós, eða skammdegisljós. Þau fara í gang þegar dagarnir eru orðnir áberandi stuttir og svo slökkt aftur þegar við erum farin að dásama síðvetrarbirtuna.

Smáfuglarnir flykkjast til okkar og narta í epli, korn og annað góðgæti og gleðja okkur um leið. Grýla lætur vita af sér í kertaformi víða og norðurljósin dansa til að minna okkur á græna lit sumarsins. Smám saman bráðnar snjókallinn, vorið fer aftur að nálgast og sumarblómafræin spíra líkt og þeim sé borgað fyrir það.

Hér er að finna lokahluta þessarar myndaseríu og tökum við því fyrir fjóra síðustu mánuði ársins. Við hefjum leika 10 vikum eftir lengsta dag ársins og ljúkum þessu í kringum þann stysta.

Posted on

Hvernig var árið 2019? – 3. þáttur

Alla hluta ársins er hægt að finna sér eitthvað garðyrkjutengt að gera og oftar en ekki hægt að finna eitthvað til að dásama. Við notum því síðsumarið til að njóta. Fleira er þó fallegt en blómin. Haustlitir spila æðislega sinfóníu fyrir okkur og um svipað leiti má oft finna fögur fiðrildi sem hafa flækst hingað með haustlægðunum.

Hvert ár hefur 52 vikur og því tók ég sama fjölda mynda og smellti hér inn í nokkrum skömmtum. Tilvalið þótti mér að bjóða ykkur upp á smáréttahlaðborð með nokkrum bitum frá árinu 2019 og kemur því þriðji skammtur af 4 hér. Reyndar bættust nokkrir konfektmolar við á lokametrunum, svo við förum kannski rétt aðeins yfir 52stk.

En, við ætlum ekki alveg að skella okkur í haustið strax. Núna er komið að fyrri uppskerumánuðinum, ágúst. Athugið að myndirnar stækka, sé smellt á þær. Í sumum tilfellum er það nauðsynlegt til að sjá alla myndina.

Posted on

Hvernig var árið 2019? – 2. þáttur

Sumarið á Íslandi getur verið æði misjafnt og oftar en ekki svo sólríkt á einum stað að páfagaukar sjást fljúgandi um, en nægileg hellidemba á öðrum að flóðhestar mæta í heimsókn. Við höfum því gott af því að nýta okkar innri íslensku náttúru og vera við öllu búin. Höfum plöntur í einu horni sem blómstra lítið sum árin, en þegar sumarið er nógu gott er blómstrið þeirra fegurra en nokkuð annað. Í öðru horni er heldur lítilfjörlegra blómstur, en það blómstrar alltaf, sama hvernig viðrar. Við fyllum svo í eyðurnar með frábærum sumarblómum og vorlaukum, á meðan heildarstrúktur garðsins mótast af trjánum.

Ekki get ég sýnt ykkur þetta allt í smáatriðum, en hvert ár hefur 52 vikur og því tók ég sama fjölda mynda og smellti hér inn í nokkrum skömmtum. Tilvalið þótti mér að bjóða ykkur upp á smáréttahlaðborð með nokkrum bitum frá árinu 2019 og kemur nú annar skammtur af 4 hér. Reyndar bættust nokkrir konfektmolar við á lokametrunum, svo við förum kannski rétt aðeins yfir 52stk. Þessi skammtur inniheldur júní og júlí.

Posted on

Hvernig var árið 2019? – 1. þáttur

Vorið er misjafnt hjá okkur öllum. Veðurfarslega getur verið gríðarlegur munur milli landshluta og sjá sumir ekkert nema snjóskafla allt um kring, meðan aðrir sjá litadýrð springa út í hverju horni. Vorið kemur þó alltaf á endanum. Sjálfur reyni ég að auka áhrifin af vorinu í kringum mig, með því að setja mikið niður af snemmblómstrandi laukum. Það er eitthvað við það að sjá lífið í garðinum kvikna sem kemur manni, þó stundum rólega, í vorgírinn. Hjá mér eru vetrargosarnir fyrstir. Þeir koma á undan vorinu, en blikka mann svona aðeins til að minna á að það er farið að síga á seinni hluta vetrar og styttist í vorið. Í framhaldinu taka við hinir ýmsu krókusar, stjörnuliljur, smáírisar og snotrur, sem allajafna koma sínum skreytingum í gang á undan fyrstu túlipönum og páskaliljum. Vorið virðist einhvern vegin alltaf í senn svo lengi að mæta almennilega á svæðið, en samt svo skyndilega komið og fljótt að líða. Sama gleðin er þó ár eftir ár, með hverju nýju blómi sem opnast, hverri breytingu í garðinum. Sama stressið líka. Kemur rok og rigning um leið og fallegustu blómin hafa opnast? Kemur frost strax eftir að ávaxtatrén hafa opnað sína knúpa? Breytileikinn í smáatriðunum getur verið þó nokkur, en í stóru myndinni breytist samt afar lítið yfir árin.

Ekki get ég sýnt ykkur þetta allt í smáatriðum, en hvert ár hefur 52 vikur og því tók ég sama fjölda mynda og smellti hér inn í nokkrum skömmtum. Tilvalið þótti mér að bjóða ykkur upp á smáréttahlaðborð með nokkrum bitum frá árinu 2019 og kemur því fyrsti skammtur af 4 hér. Reyndar bættust nokkrir konfektmolar við á lokametrunum, svo við förum kannski rétt aðeins yfir 52stk. Fyrsti skammtur nær frá fyrsta degi árs út maí mánuð.