Author: Kristján Friðbertsson

Margir hafa velt fyrir sér hvernig best sé að bera saman íslenskt veðurfar og ræktunaraðstæður við hina ýmsu staði erlendis. Slíkur samanburður gæti þá hjálpað okkur að velja hvaða plöntur (og hvaðan) eiga mestar líkur á að dafna hér og hafna hinum. Samanburðurinn er samt ekki endilega auðveldur, því þegar kemur að því að rækta plöntur getur ansi margt spilað inn í.

Sum okkar horfa til landa sem okkur finnst hafa sambærilegt veðurfar að einhverju leyti, en það er auðvitað mikil einföldun. Algengasta einföldunin er líklega þegar talað er um hvort plöntur séu nægilega harðgerar (e. hardy), en skilgreiningin á slíku er mjög breytileg milli staða.

Jafnvel þegar við horfum til nánustu nágrannalanda er allur gangur á því hve vel það segir til um lifun og velgengni tiltekinn plantna hér. Minnstu atriði geta þar reynst veigamikil og á endanum fáum við auðvitað raunverulega svarið ekki fyrr en við látum bara á það reyna.

Engu að síður er samanburður og flokkun oft mjög gagnleg og auðvitað fleiri en við sem sjá hag sinn í slíku. Enda mikilvægt fyrir bændur, garðyrkjufólk og aðra ræktendur víða um heim að hafa einhver viðmið og ekki verra ef þau eru sameiginleg og/eða samnýtanleg.

Markmiðin eru ekki síður breytileg en aðstæður og því afar misjafnt hve gagnlegt hvert kerfi reynist hverjum og einum. Við kíkjum samt rétt aðeins á ýmsar erlendar flokkanir þessu tengdar.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

• Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
• Jarðvegshitastig (G25)
• Jarðvegur (G25)
• Sami hiti alls staðar (G26)
• Vökvun og dren (G26)
• Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

• Ræktunartímabil
• Flokkun ræktunarumhverfis (zone)
• Úrkoma
• Frost sem heldur svo áfram í:
  • Vatn og snjór
  • Vetrarhamur og tímasetningar
  • Falskt vor
  • Frostskemmdir
  • Frostþol

Bandaríkin: USDA Cold Hardiness Zones

Landbúnaðarráðuneyti Bandaríkjanna (USDA) skipti um miðja síðustu öld landinu niður í svæði (Cold Hardiness Zones) eftir því hversu kalt gat orðið að vetri til. Horft var til lægsta hitastigs yfir veturinn og 30 ára meðaltal þess segir til um staðsetningu landsvæðis í flokkunarkerfinu.

ATH: meðaltalið gerir það að verkum að svæði gæti samt alveg lent í meira frosti á t.d. 10ára fresti heldur en flokkun þess segir til um.

Sveiflur milli ára geta einnig verið þónokkrar, svo 30 ára meðaltal er gagnlegt fyrir stöðugleika. Mér finnst tilvalið að sýna ykkur snöggvast tvö línurit af bloggi veðurfræðingsins Trausta Jónssonar (Hungurdiskar). Þau sýna ekki lægsta hitastig, heldur ársmeðalhita fyrir Reykjavík. Í því fyrra er gagnapunkturinn meðalhiti umrædds árs, en í því síðara er punkturinn meðaltal síðustu 30 ára.

Í dag telur skiptingin 13 svæði, hvert og eitt með „a“ og „b“ hluta. Hver hluti nær yfir 5 gráður á Fahrenheit skalanum, sem þýðir um 2,7-2,8°C. Mestur vetrarkuldi finnst á svæði 1a (-51 gráðu celsíus) og eru sum svæði inn til landsins í Alaska dæmi um slíkt. Vægastur verður vetrarkuldinn á svæði 13b (+21 gráða celsíus) og finna má slíkt svæði innan Puerto Rico sem dæmi.

Þessi flokkun liggur að baki algengustu vísana í „zone“ (svæði) sem við rekumst á tengt harðgervi plantna, svokölluðum Plant Hardiness Zones. Ef vitað er til þess að hún geti þrifist í lengri tíma á svæði sem er zone 5, þá er plantan flokkuð með samsvarandi harðgervi. Planta gæti samt lifað í nokkur ár á búsvæði utan síns „zone“, ef hún lendir á mildum vetrum.

Við könnumst líklega flest við að hafa ræktað plöntur sem við erum bara þakklát fyrir hvert vor sem þær vakna á ný.

Hvort jarðvegur heldur vel í raka eða ekki og hve hratt vætan rennur í gegn eru mikilvæg atriði í ræktun. Að sama skapi skiptir miklu máli hve mikil væta að ofan fellur og á hvaða tímum. Þetta er síður en svo einhliða samband, því plöntur hjálpa til við að binda jarðveginn og draga úr neikvæðum áhrifum flóða, sem dæmi. Einnig bæði tempra þær vatnsfallið og geyma raka. Flestum plöntum hentar hár loftraki ágætlega og hjálpa þær sjálfar til við að halda hærri loftraka á sínu svæði.

Þetta er því mikilvægt samband. Milli jarðvegs og jarðraka, loftraka og úrkomu og svo plantna og alls sem þeim fylgir. Plönturnar eru þó auðvitað breytilegar með þetta eins og annað. Sumar plöntur kjósa sérlega mikinn raka jafnt í jarðvegi sem lofti, á meðan aðrar verða skammlífar við slíkar aðstæður og líklegar til slæmrar heilsu alla tíð. Einhverjar eru sáttar við mikinn raka yfir vaxtartímabilið, en vilja sama og engann yfir veturinn, aðrar sækjast eftir hinu gagnstæða. Ýmsar blómstrandi plöntur eru ekkert ósáttar við vætuna, en blómin fá ekki að njóta sín og skemmast jafnvel í minnstu rigningu, svo við verðum ósátt. Svo ekki sé minnst á plönturnar sem virðast nánast aldrei vilja neitt vott sjá.

Íslensk væta

Sé maður nýlega fluttur, eða vilji bera sig saman við önnur svæði, getur verið gagnlegt að skoða tölur frá t.d. Veðurstofu Íslands. Þær eru þó alltaf bara viðmið. Ekki bara af því framtíðin er aldrei örugg um að endurtaka fortíðina, heldur einnig af því töluverðu getur munað innan eins svæðis.

Hér sjáum við tölur yfir ársúrkomu á nokkrum stöðum, skv Veðurstofu Íslands. Fyrst 30 ára meðaltal (1971-2000, nema Bláfjöll og Heiðmörk) og svo tölur fyrir árið 2020. Við sjáum að miklu getur munað hvar maður er á landinu, en jafnvel er stutt á milli mjög breytilegra staða. Eins sjáum við að árið 2020 var Akureyri vel yfir meðaltali í úrkomu, ólíkt t.d. Reykjavík og Stykkishólmi.

Tölurnar fyrir Heiðmörk koma úr ársriti Skógræktarfélags Íslands frá árinu 1975 og miðast við árin 1957-1974, en þar kemur einnig fram að árleg úrkoma í Bláfjöllum er yfir 3000mm.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

• Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
• Jarðvegshitastig (G25)
• Jarðvegur (G25)
• Sami hiti alls staðar (G26)
• Vökvun og dren (G26)
• Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

• Ræktunartímabil
• Flokkun ræktunarumhverfis (zone)
• Úrkoma
• Frost sem heldur svo áfram í:
  • Vatn og snjór
  • Vetrarhamur og tímasetningar
  • Falskt vor
  • Frostskemmdir
  • Frostþol

Áhugavert getur líka verið að horfa á þróun ársúrkomu yfir áratugina. Gögn voru ekki til staðar fyrir öll árin fyrir alla staðina, en hér sjáum við Reykjavík (RVK), Akureyri (AKU), Egilsstaði (EGI) og hinn rennblauta stað Vík í Mýrdal (VIK). Planta sem vill almennt þurrar aðstæður er kannski ekki fyrsti kostur fyrir Vík í Mýrdal.

Mánuðirnir eru auðvitað misjafnir. Í Reykjavík og Stykkishólmi er síðasti mánuður ársins blautastur, skv þessu 30 ára meðaltali. Nóvember nær þeim titli hjá Ísafirði, en haustrigningar október mánaðar hreppa hnossið fyrir Akureyri, Egilsstaði og Vík í Mýrdal. Samanburður er ekki endilega sanngjarn, því enginn hinna nær einu sinni einum mánuði nálægum úrkomunni í Vík. Þurrasti mánuðurinn er svo júní, hjá flestum þessara.

Á vef Veðurstofunnar má svo m.a. finna þessi fínu kort sem sýna meðalúrkomu júní og október mánaða um landið allt, miðað við 30 ára meðaltal (1971-2000). Þannig sjáum við myndrænt dreifinguna um landið á einna úrkomuminnsta mánuðinum og einum úrkomumesta. Úrkoman er þarna minni eftir því sem liturinn er gulari, meiri eftir því sem hann er blárri.

Hvað með loftrakann?

Á Íslandi er loftraki almennt nokkuð hár, eins og við mætti búast í miðju Atlantshafi. Langtíma meðaltöl sýna okkur víða rakastig í kringum 75-80% á byggðu bóli. Við fáum þó auðvitað okkar skerf af þurrum norðanáttum. Það er helst að slíkt geti skapað vandamál fyrir eitthvað af sígrænu plöntunum, ekki síst þegar jörðin er frosin og plantan hefur enga góða leið til að bæta sér upp vökvatapið. Þar er einmitt ein af ástæðum þess að slíkum plöntum vegnar oft betur í skógarskjóli, því þar helst loftrakinn vanlega hærri. Í garðinum getur t.d. hjálpað að skýla slíkum plöntum sérstaklega.

Hér sjáum við tölur fyrir tímabilið frá miðjum september 2022 út janúar 2023:

Sérlega er áberandi að Víðidalurinn fær mestu úrkomuna, en ekki síður að Hólmsheiðin sé svo mikið lægri, enda innan við 5km milli þeirra og nánast sami loftraki að meðaltali.

Af hverju skiptir þetta máli?

Úrkoma getur verið aðalástæða þess að plöntur ýmis þrífast eða ekki. Sérstaklega í áðurnefndu samhengi við jarðveg, sem og tímasetningu og hitastig. Sumarrigning getur verið frábær fyrir gróður, en að vetri getur hún t.d. aukið vandamál með klaka í framhaldinu. Nema ofankoman falli við rétt hitastig og birtist sem snjór, þá getur hún einangrað stórkostlega frá miklu frosti.

Frekar hár almennur loftraki og þónokkur úrkoma þýðir m.a. að ýmsar plöntutegundir sem eru aðlagaðar blautari svæðum erlendis geta oft átt ágæta möguleika hérlendis. Þar er þó gott að leita leiða til þess að draga úr áhrifum þurrkandi vinda (mjög gott skjól) og eftir atvikum gott lag af lífrænu efni ofan á jarðveginn til að halda betur jarðvegsraka.

Það er semsagt mikilvægt að vera meðvitaður um þessa hluti á sínu ræktunarsvæði, ásamt því að hafa þá bakvið eyrað sé ætlunin að rækta eitthvað sem lítil reynsla er af hérlendis. Fyrir utan áhrifin á okkur sjálf og plönturnar sem við höfum nú þegar, getur nefnilega verið skynsamlegt að haga plöntuvali m.a. eftir því hve mikil úrkoma er algeng hjá manni.

Þegar kemur að frostþoli róta eru það oftast þær fíngerðu sem fara fyrst. Kosturinn við það, er að plöntur þola það oft betur að missa þónokkuð af þeim og þær eru „ódýrari í framleiðslu“ þegar kemur að endurnýjun þeirra. Engu að síður er það auðvitað oft skref afturábak fyrir plöntuna og ódýrt er ekki sama og ókeypis. Plantan mun líka þurfa að þola hægari upptöku vatns og næringarefna úr jarðvegi í millitíðinni.

Af hverju fara þær fyrst? Ef við skoðum t.d. frostþol meðal trjá- og runnakenndra plantna, þá er rótarkerfið almennt viðkvæmara en ofanvöxturinn og brumin svo þolnust allra. Þetta getur oft hentað ágætlega þar sem rótarkerfið er að mörgu leyti betur varið, svo lengi sem það er ofan í jörðu. Meðal rótanna er frostþolið lélegast hjá nýjustu hlutum nýjustu rótanna og síðra hjá fíngerðum rótum en trénuðum. Strangt til tekið eru það því endarnir á yngstu fíngerðu rótunum sem fara fyrst.

Algeng þumalputtaregla er að trjárætur þoli í kringum -10°C. Rannsóknir á skógarfuru (Pinus sylvestris) sýndu hins vegar fram á að ungar, fíngerðar rætur í vetrarham þoldu einungis -4,5°C (eldri, trénaðar voru með þolmörkin við -9,1°C). Barrið þoldi hins vegar -14,2°C, svo fremi sem það var einnig komið í vetrarhaminn. Hjá skrápgreni (Picea asperata) hefur þar að auki verið sýnt fram á að trénaðar rætur þola umhleypingar og endurtekna frost/þíðu betur en fíngerðu trefjaræturnar.

Aldurstengt frostþol á við um alla plöntuna, fyrstu árin er plantan viðkvæmari. Áhrifin aukast þó sérstaklega á ofanvextinum. Svokölluð járneik (Quercus ilex) fór í gegnum prófanir vísindamanna og reyndust ræturnar að jafnaði lenda í vandræðum í kringum -6,5°C á fyrsta ári, en við þriggja ára aldur náði þolið að -8°C. Greinar sömu plantna þoldu allt að -16°C eftir fyrsta árið, en eftir þrjú ár sluppu þær óskemmdar frá -25°C. Mikilvægur þáttur í þessu misræmi, er að yfir veturinn inniheldur rótarkerfið allt að þrefalt meira vatn en ofanvöxturinn. Við nefndum í upphafi að veiki punkturinn tengist aðallega vatni, svo þetta mikla vatnsinnihald lækkar mjög frostþolið.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

• Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
• Jarðvegshitastig (G25)
• Jarðvegur (G25)
• Sami hiti alls staðar (G26)
• Vökvun og dren (G26)
• Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

• Ræktunartímabil
• Flokkun ræktunarumhverfis (zone)
• Úrkoma
• Frost sem heldur svo áfram í:
  • Vatn og snjór
  • Vetrarhamur og tímasetningar
  • Falskt vor
  • Frostskemmdir
  • Frostþol

Við höfum aðallega nefnt þolmörk plöntuhlutanna, en hvað með þolmörk plöntunnar sjálfrar? Þ.e.a.s. hvað þolir plantan að missa yfir veturinn, hvort sem ofanjarðar eða neðan? Fjölærar jurtir fórna hvort eð er ofanvextinum, svo hann skiptir þær engu máli lengur, en misjafnt er milli trjá- og runnategunda hve vel þær þola að missa mjög hátt hlutfall ofanvaxtar. Allar þola þær að missa amk eitthvað af rótarkerfinu og fer þolið ekki síst eftir því hve mikill ofanvöxtur er til staðar. Það sem fjölæru jurtirnar þola almennt verst, er mikill skaði við sjálfan rótarhálsinn, þar sem hið efra og neðra mætast.

Lífríkið er þó fullt af undantekningum, sama hvar stungið er niður fæti. T.d. ákváðu vísindamenn að kanna hvort sjálf einangrunin sem jarðvegur veitir væri áhrifaþáttur í því að plöntuhlutar neðanjarðar mynduðu lélegra frostþol. Tókst þeim að láta berar rætur eplatrjáa án jarðvegs (í lausu lofti) mynda sömu þolmörk og ofanvöxturinn! Þetta er þó algjör undantekning og aðrar rannsóknir sýna almennt fram á hið gagnstæða. Ég mæli því alls ekki með því að grafa allar plöntur upp á haustin og snúa þeim á hvolf fyrir veturinn til að sjá hvað gerist.

Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni. Þetta var sá síðasti, en hægt er að lesa fyrri hlutana með því að smella á viðeigandi hlekk þar.

Kalt loft er eins og vatn. Lekur niður halla, sest fyrir í pollum, nálgast millistig með blöndun þegar það hittir fyrir heitara eða kaldara loft. Hrím myndast þegar vatnsgufa frýs, ísnálar geta myndast þegar jarðvegur frýs og við þekkjum því vel að hitastig undir frostmarki frystir vatn á mismunandi hátt. Að sama skapi er skaðinn mismunandi og getur t.d. hrím haft verndandi áhrif.

Þó lága hitastigið sjálft geti auðvitað drepið rætur, geta afleiðingar þess einnig gert það. Þykkur klaki sem situr lengi yfir jarðveginum gæti að lokum kæft ræturnar, en á umhleypingasömum vetrum er það frekar hreyfingin á sjálfum jarðveginum sem getur lyft plöntunni uppúr jörðu og/eða slitið rætur.

Frostvirkni í jarðvegi tengist raka, enda kemur hreyfingin til vegna útþenslu vatns sem frýs. Þess vegna helst vandamálið oft í hendur við hversu miklu vatni jarðvegsefnin geta haldið í sér. Leir- og siltríkur íslenskur jarðvegur heldur betur í vatnið en flest önnur efni og er því sérlega frostvirkur. Lífefnaríkur jarðvegur getur einnig haldið mjög vel í vatn, en er svo trefjaríkur að það dregur úr neikvæðu áhrifunum.

Auk vatnsmagns og jarðvegsgerðar skiptir miklu máli hvort um ræðir eitt langt frosttímabil, eða sífellda endurtekningu á frosti og þíðu. Á svæðum með nokkuð stöðugt frost yfir veturinn, á þessi hreyfing sér helst stað að hausti og vori. Það er nefnilega frumskilyrði að jarðvegurinn sé ófrosinn í upphafi, þegar lofthitinn fer niður fyrir núllið. Á umhleypingasömum svæðum getur þetta því verið sífellt vandamál sem endurtekur sig reglulega frá hausti frameftir vori. Á móti kemur að í langvarandi frostinu myndast smám saman klakahella í staðinn. Henni geta einnig fylgt vandamál, en margar plöntur eiga oft betur með aðlögun að slíku.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

• Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
• Jarðvegshitastig (G25)
• Jarðvegur (G25)
• Sami hiti alls staðar (G26)
• Vökvun og dren (G26)
• Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

• Ræktunartímabil
• Flokkun ræktunarumhverfis (zone)
• Úrkoma
• Frost sem heldur svo áfram í:
  • Vatn og snjór
  • Vetrarhamur og tímasetningar
  • Falskt vor
  • Frostskemmdir
  • Frostþol

Fyrstu sýnilegu einkennin eru oft ísnálarnar sem myndast við yfirborðið og geta teygt sig jafnvel tugi sentimetra niður í jörð. Þær geta þá opnað leið gegnum jarðvegslagið að rótunum fyrir hina ýmsu skaðvalda, ásamt því að toga plöntur og rætur til, eða ýta þeim hreinlega upp úr jörðu.

Jarðvegsgerðir eru ekki allar jafn frostvirkar og því misgjarnar á frostlyftingu, en yfirborð sem er gróið er mun ólíklegra til að lenda í miklum vanda af þessum orsökum. Þar spilar rótarmassinn stórt hlutverk við bindingu jarðvegs, en ekki síður ofanvöxturinn því líkt og snjórinn getur hann hjálpað til við einangrun. Hér er því m.a. komin enn ein ástæða til þess að hreinsa ekki burt illgresi og annan aðskotagróður, bæði í beðum og pottum, nema þá helst eftir að öll frosthætta er liðin.

Það dugar þó ekki til að sleppa alveg, líkt og við sjáum víða á ræktuðu landi, því þetta eru sömu öflin og eru bakvið þúfumyndanir. Plöntur við slíkar aðstæður eru þó líklegar til að lyftast og síga með gróðurþekjunni, sem veldur mun minni skaða.

Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni og hægt að lesa næsta hluta með því að smella á viðeigandi hlekk þar.

Umhleypingar og langvarandi vetrarhlýindi auka líkur á að plantan haldi að vorið nálgist. Semsagt að „skynjarar“ hennar mæli skilyrði sem segja henni að undirbúa sig fyrir næsta vaxtartímabil. Plöntur stilltar inn á meginlands- frekar en hafrænt loftslag eru sérstaklega í áhættuhóp. Sömu skilyrði eru einnig líkleg til að valda auknum frumuskemmdum í ýmsum plöntum, þar sem síendurtekið frost/þíðu ferli getur valdið meiri skemmdum en stöðugt frost af sömu gráðu.

Frostþol getur byrjað að minnka strax við nokkra heita daga, jafnvel minna. Meira að segja aðalbláber (Vaccinium myrtillus), sem getur þolað meira en -30°C, getur misst allt sitt frostþol á miðjum vetri á einni viku. Hitastigið þarf bara að haldast yfir 5°C allan sólarhringinn, alla sjö dagana. Hærra hitastig getur svo flýtt ferlinu enn meir. Að sjálfsögðu breytilegt eftir aðstæðum, en ekki tilviljun að aðalbláberjalyng þrífist betur á snjóþungum svæðum.

Það þarf því ekki einu sinni sérlega löng umhleypingatímabil til þess að veikja varnirnar. Til viðbótar er misjafnt hve einfalt það er fyrir plöntu að fara til baka í vetrarham ef hún er nýkomin úr honum. Sumar plöntur eiga jafnvel erfitt með það nema nægilega langur hlýindakafli komi á milli og svo kólni aftur. Aðrar eru ekki háðar slíku, en þurfa langan tíma til að koma sér aftur í fullt frostþol, þrátt fyrir að hafa misst það á kannski bara örfáum heitum dögum.

Síðvetrar og snemma vors er því oft varasamur tími fyrir plöntur. Hætt er við að þær platist til að setja alla orkuna í að koma sér of snemma í gang og verði fyrir miklu tjóni. Svipaða sögu má auðvitað segja um næturfrost að vori eða snemmsumars, sem skemma nývöxt. Misjafnt er hve gott plöntur eiga með að senda út nýjan vöxt í staðinn og hve miklar skemmdir verða. Fjölærar jurtir gætu verið stopp í smá tíma og sent svo út nýjan vöxt, eða hreinlega drepist. Algengt er eftir slíkt að sjá runna með mikið af kalskemmdum og tré sem missa toppinn og verða þá frekar margtoppa, eða ekki jafn beinvaxin. Reyndar eru líka mörg dæmi um sæmilega stór tré (á íslenskan mælikvarða) sem hafa hreinlega drepist, eða einungis náð að bjarga sér með að senda nýjan vöxt upp frá rót.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

• Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
• Jarðvegshitastig (G25)
• Jarðvegur (G25)
• Sami hiti alls staðar (G26)
• Vökvun og dren (G26)
• Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

• Ræktunartímabil
• Flokkun ræktunarumhverfis (zone)
• Úrkoma
• Frost sem heldur svo áfram í:
  • Vatn og snjór
  • Vetrarhamur og tímasetningar
  • Falskt vor
  • Frostskemmdir
  • Frostþol

Veðurfar hefur þar auðvitað mikið að segja, en ekki síður uppruni plantnanna og aðstæðurnar sem þær eru aðlagaðar. Sígrænar plöntur lenda til viðbótar í vandræðum þegar sólin er orðin sterk, útgufun á sér stað, en jörð frosin og ekki hægt að taka upp vökva til að jafna út tapið og ljóstillífa. Þó ber einnig að hafa í huga að skaði sem sígrænar plöntur verða fyrir snemma að vetri verða oft ekki sýnilegar fyrir en seint að vori. Á þeim tíma getum við því verið að sjá skemmdir birtast frá haust-, vetrar- eða vorskaða.

Lauffellandi trjáplöntur geta svo t.d. lent í vandræðum þegar þær eru byrjaðar að færa vökva upp stofninn. Hækkandi vatnshlutfall gerir ofanvöxtinn viðkvæmari og líkur aukast á frostskemmdum. Sterk vetrarsól sem hitar stofninn að deginum til, eykur vandamálið og hitasveifluna. Sífelld þensla og slaki plöntuvefjanna til skiptis getur orsakað skemmdir og í ákveðnum tilfellum sprengt trjábörkinn og jafnvel meira til. Allur gangur er á því hve stórt sárið er og hvort það lokast án frekari vandræða, eða lendir í frekari gliðnun þökk sé þyngdarafli, veðrun, o.fl.

Slíkar frostsprungur eru algengari í sumum tegundum en öðrum, ásamt því að uppruni og aðlögun hafa áhrif, en staðsetning gagnvart sólu er einnig sérlega veigamikil. Trjáplöntur sem hefja vetraraðlögun of seint, geta raunar líka lent í svipuðu vandamáli. Þá er orsökin sú að of mikill vökvi er enn í ofanvexti og frostþol lélegt þegar skyndilega frýs ansi duglega.

Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni og hægt að lesa næsta hluta með því að smella á viðeigandi hlekk þar.

Framhald umfjöllunar um frost. Sjá nánar hér til hliðar.

Nauðsynlegt er fyrir tré og runna á köldum slóðum að stilla frostþol sitt eftir árstíðum. Þó hlutföllin í uppskriftinni séu breytileg milli tegunda eru hitastig, uppsöfnuð hitasumma, ljóslota og magn koltvísýrings í lofti öll með sitt hlutverk. Meira að segja fitu og sykurmagn plöntu og vatnsmagn tímabilsins getur haft áhrif á það hvenær hún byrjar að koma sér í/úr vetrargírnum, sem og á hvaða hraða og hve gott frostþolið verður. Eða svo segja amk helstu rannsóknir og kenningar nútildags.

Frostaðlögun byrjar með því að draga úr vökva í ofanvexti. Sterk fylgni er milli frostþols annars vegar og magns vökva og sykurs hins vegar. Þetta hefur líka áhrif á tímasetningar. Sem dæmi má nefna að plöntur á sérlega þurrum svæðum geta átt það til að hefja ferlið fyrr en aðrar. Komi hins vegar miklar haustrigningar í framhaldi af mikilli þurrkatíð, getur það hreinlega seinkað herðingu plöntunnar.

Ef plantan er of sein að hefja herðingarferlið, eða gerir það of hægt, er hætt við að hún nái ekki að ljúka því áður en frostið skellur á. Afleiðingin væri þá skaði sem við köllum vanalega haustkal. Af svipuðum toga er svo vorkal, nema þá hefur plantan „vaknað“ (farið út vetrardvala) of snemma.

Þessi herðing getur nefnilega tekið töluverðan tíma. Svo trjáplanta sé komin í sæmilegt frostþol seinnipart september, þarf hún eiginlega að hefja herðingarferlið í ágúst. Fyrir sumareik (Quercus robur) var t.d. í einni finnskri rannsókn frostþol ofanvaxtar komið í -10 í byrjun september, en -36 í byrjun desember.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

• Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
• Jarðvegshitastig (G25)
• Jarðvegur (G25)
• Sami hiti alls staðar (G26)
• Vökvun og dren (G26)
• Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

• Ræktunartímabil
• Flokkun ræktunarumhverfis (zone)
• Úrkoma
• Frost sem heldur svo áfram í:
  • Vatn og snjór
  • Vetrarhamur og tímasetningar
  • Falskt vor
  • Frostskemmdir
  • Frostþol

Lauffall

Haustun er auðvitað hluti af því að koma sér í vetrarham. Plantan dregur vökva og næringu tilbaka úr laufinu sem hluta af undirbúningnum fyrir vetrardvalann. Því kemur mörgum á óvart að ekki er endilega raunveruleg fylgni milli upphafs frostherðingar annars vegar og haustlita hins vegar. Þessi ferli eru alveg sjálfstæð, þó þau geti að einhverju leyti horft til sömu „umhverfismælinga“. Eins þurfa ekki endilega öll skilyrði að vera uppfyllt til þess að herðingarferlið fari í gang. Plantan getur t.d. hægt á rótarvextinum, án þess að stoppa hann alveg og svo beðið eftir næsta „merki“ um áframhald.

Af því engin bein tenging er milli frostþols og haustunar, er ekki alltaf augljóst hvort tré sem frýs með laufið grænt verði fyrir miklum skaða. Það bíður vanalega næsta sumars að fá svarið við því. Það hefur þó t.d. alltaf þau áhrif að tréð hefur ekki náð ekki að draga til baka vökva og næringu úr laufinu. Áhrif af slíku geta verið mjög misjöfn milli tegunda og aðstæðna. Sem dæmi frýs lauf sumra elri (Alnus) tegunda iðulega grænt, án þess að að trjánum virðist meint af. Vafalítið spilar þar inn í að næringarstaða þeirra er oftast mjög góð, svo lengi sem sambýlisörverurnar á rótunum eru til staðar. Þær binda jú köfnunarefni úr loftinu til að skiptast á við plöntuna. Þetta styður ennfremur þá staðreynd að almennt er ekki bein tenging milli haustunar og frostþols plöntunnar, miðað við að plantan þolir greinilega vel frostið þó svo laufið geri það ekki.

Lauf eru auðvitað mjög misjöfn að uppbyggingu og frostþoli. Hjá fjölærum plöntum er oft lítill munur á frostþoli blaða og stofns, enda í flestum tilfellum hvorugt gert til þess að lifa af yfir veturinn. Augljósa undantekningin eru semsagt frostþolnir sígrænir fjölæringar. Munurinn þarna á milli er meiri hjá sígrænum trjám og runnum, enn meiri hjá þeim lauffellandi. Rétt að minna á að barrnálar eru einnig lauf og geta líka lent í frostskemmdum. Þó oft þurfi heldur meira til en hjá breiðblaða tegundum, hafa allar plöntur sín viðkvæmu tímabil og akkilesarhæla. Vindþurrkur, saltákoma og skyndileg frost geta öll skaðað barrnálar, ekkert síður en önnur lauf.

Daglengd/ljóslota

Uppsafnað hitastig getur m.a. gert plöntur móttækilegar fyrir öðrum „mælingum“. Verið t.d. fyrsta hliðið af nokkrum sem leiða að upphafi herðingarferlis. Á stöðum með stutt og köld sumur, gætu styttri dagar að hausti eða síðsumars verið jafnvel betri vísbending um að vetur nálgist. Daglengdin fylgir nefnilega ansi föstum reglum, á meðan hitastigsbreytingin getur komið snögglega. Þó er æði misjafnt milli tegunda og uppruna hve mikið vægi þau gefa ljóslotunni, ásamt því hve stutt hún þarf að verða (eða hve hratt hún þarf að breytast).

Plöntur frá suðlægum slóðum með of mikið vægi á ljóslotuna geta hins vegar auðveldlega lent í vandræðum hér. Snemma í ágúst er t.d. Reykjavík með í kringum 17klst tímabil frá sólrisi til sólseturs, um 20klst frá birtingu til myrkurs. Það segir þeim ekki að drífa sig í herðingarfasa fyrir vetrarham. Loksins þegar daglengdin fullnægir þeirra skilyrðum gæti jafnvel þegar verið farið að frjósa. Þar að auki geta sumar plöntur verið viðkvæmar fyrir viðbótarlýsingu og sterkt ljós í garðinum, eða nærliggjandi götulýsing, gæti jafnvel ruglað hana í ríminu. Uppsöfnuð hitasumma hér, ein og sér, er þá einnig svo ólík upprunaslóðunum að plantan væri vís með að vera ekki einu sinni farin að horfa til daglengdar fyrr en allt of seint.

Þessu til viðbótar hafa rannsóknir á t.d. eikartrjám í mið-evrópu sýnt fram á að plöntur með uppruna af hafrænni eða suðlægari slóðum ná almennt ekki upp eins miklu frostþoli og plöntur við sömu skilyrði með uppruna úr meginlandsloftslagi, eða norðlægari slóðum. Það er því oft á brattan að sækja þegar við reynum að rækta suðlægar plöntur.

Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni og hægt að lesa næsta hluta með því að smella á viðeigandi hlekk þar.

Framhald umfjöllunar um frost. Sjá nánar hér til hliðar.

Algengustu vandræði tengd frosti, tengjast áhrifum þess á raka. Jújú, það er ákveðið vandamál að í frosinni jörð getur planta ekki tekið upp vatn ef henni vantar. Sem betur fer dregur kuldinn úr vatnsþörfinni og margar plöntur auk þess í dvala. Stærra vandamál er útþenslan á vatni þegar það frýs. Slíkt skemmir plöntuvefi m.a. með því að sprengja frumuveggi og við það verður m.a. vökvatap. Lykilmunurinn á því hvort frumuveggur springi eða ekki felst í því hversu alvarlega plantan tekur sig. Maður springur nefnilega mun frekar ef maður tekur sig of alvarlega.

Nei, dæmi um hvað planta þarf til að þola frost gæti verið eitt eða fleira af:

• lækka hitastigið sem plöntuvökvinn frýs við
• einangra sig frá frostinu
• hafa lag af frumum sem springa fyrr en aðrar
  („fórna sér“ til að hinar eigi frekar sjens, eða minna mikilvægir hlutar fari fyrr)
• hafa teygjanlega frumuveggi með pláss sín á milli, sem þolir þá amk einhverja þenslu

M.ö.o. hún þarf að auka möguleikana á skaðlausri þenslu, eða seinka frostáhrifunum eins lengi og hægt er. Þetta útfæra plöntur á mismunandi hátt milli tegunda, sem og milli eigin plöntuhluta. Jafnvel sambærilegir plöntuhlutar geta haft mismunandi frostþol eftir aldri. Skaði getur í sumum tilfellum jafnvel versnað þegar frostið fer og því er stundum kostur ef þíðan gerist hægt og rólega, sem virðist geta dregið aðeins úr viðbótarskaðanum.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

• Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
• Jarðvegshitastig (G25)
• Jarðvegur (G25)
• Sami hiti alls staðar (G26)
• Vökvun og dren (G26)
• Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

• Ræktunartímabil
• Flokkun ræktunarumhverfis (zone)
• Úrkoma
• Frost sem heldur svo áfram í:
  • Vatn og snjór
  • Vetrarhamur og tímasetningar
  • Falskt vor
  • Frostskemmdir
  • Frostþol

Plöntur þola slíkan skaða misvel og bregðast við honum á mismunandi hátt. Það er þó ekki óalgengt að plöntur sem hafa þróast til að þola mikla þurrka séu betur í stakk búnar til að þola einnig frostskaða.

Þrátt fyrir að vera að meirihluta til vatn, þenst ég ekkert meira út í frosti en hlýju. Nema þá kannski helst kringum jólin. Þar hjálpar töluvert að vera blóðheitur og ágætlega einangraður. Þegar ég skynja kulda (mér verður kalt) eða fæ af honum fregnir (hitamælir, veðurfréttir) bæti ég á einangrunina með því að auka við hlýjan klæðnað. Ég kannast þó alveg við að þol gagnvart kulda geti minnkað með hækkandi aldri.

Plöntur geta ekki gripið til ullarpeysunnar, nema þá með utanaðkomandi aðstoð, en þær þurfa samt að setja í gang eitthvað ferli sem ver þær betur gegn vetrarhörkum. Í þokkabót eru þetta hægfara ferli miðað við okkar viðbrögð og því þurfa þær miklu meiri fyrirvara á því að frostið sé á leiðinni. Að sama skapi geta þær ekki stokkið á milli sinnar útgáfu af því að vera léttklæddar eða komnar í snjógallann, heldur skipta þær sem sjaldnast á ári. Jafnvel bara tvisvar. Þær horfa til árstíðanna og treysta á þær til að vita hvenær þær eiga að færa sig í rétt ástand fyrir tímabilið framundan.

Vetrarvætan sem slík skapar oft viðbótar vandamál, þótt ástand plöntu passi við dagatalið. Sem dæmi er ýmislegt úr miðjarðarhafs- eða eyðimerkurloftslagi með nokkuð gott frostþol, svo lengi sem það er á þurru svæði og/eða jarðvegur drenar vel. Til eru tegundir af lavender sem ganga t.d. ágætlega utandyra allt árið hér, svo lengi sem þær eru í vari fyrir mestu vetrarvætunni, eða t.d. í mjög sendnum jarðvegi. Fyrir þær er frostið sjaldnast vandamálið, en „bölvaður vatnsskaðinn“ nær þeim samt.

Snjór

Úrkoma er þó alls ekki alltaf til vandræða. Ef hún fellur sem snjór getur hún virkað sem mikilvæg vörn fyrir plönturnar, enda hefur snjórinn afar heppilega einangrunareiginleika. Meðalhiti jarðvegs er því undir miklum áhrifum af því hvort snjóþungt sé á svæðinu, eða ekki.

Berfrost er það kallað þegar frýs á plönturnar óvarðar. Þ.e.a.s. enginn snjór til að einangra þær frá frostinu. Rannsóknir hafa sýnt fram á að frost gat náð tæpum hálfum metra dýpra niður í jarðveginn, í New Hampshire (Bandaríkjunum) þegar enginn snjór var til einangrunar. Þetta er þó auðvitað breytilegt eftir aðstæðum, þ.m.t. jarðvegi. Jarðvegshitastig efstu 20cm lækkaði auk þess frá því að vera rétt yfir frostmarki, niður í -5,3°C þegar snjórinn var fjarlægður.

Álfakragi (Iberis sempervirens) er sígrænn fjölæringur sem þolir töluvert frost. Mismunandi heimildir segja hann ýmist þola -15°C eða jafnvel niður í -35°C. Því finnst sumum skrýtið ef hann verður skammlífur hjá þeim. Vandinn er sá að hann þolir illa annars vegar vetrarvætu og umhleypinga og hins vegar berfrost. Dáldið svindl að segjast þola gríðarlegan kulda án nokkurra vandræða, en það eigi bara við ef maður er í klefa vel einangruðum frá kuldanum.

Þetta sýnir ágætlega hvað aðstæður skipta miklu máli. Sama planta getur drepist í vægu frosti á einum stað, en sér varla á henni í harðara frosti á öðrum. Jafnvel þótt hún sé í fullum vetrarham í báðum tilfellum. Umhleypingar síðvetrar geta þó einmitt skemmt kuldaþolið, með því að draga plöntuna alltof snemma úr vetrarham. Stöðugleiki skiptir nefnilega líka máli.

Snjór hefur þó auðvitað kosti og galla. Ýmsum plöntum gæti mislíkað blautur snjór til lengdar, ásamt því að hann er þyngri og þéttari. Mikil snjósöfnun á óheppilegum stað gæti því leitt til snjóbrots. Skafrenningur, eða snjór sem fellur til jarðar sem hart él eða ísrigning í roki getur auk þess valdið skaða.

Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni og hægt að lesa næsta hluta með því að smella á viðeigandi hlekk þar.

Frost hefur ýmis slæm áhrif á ræktun og því hafa plöntur sem vaxa við slíkar aðstæður þurft að aðlagast því. Einærar plöntur keppast við að þroska fræ nægilega tímanlega svo þær geti sáð sér út og afkvæmi þeirra lifað næsta sumar. Ekki tilviljun að við getum lengt blómgunartíma margra plantna með því að fjarlægja blóm áður en fræmyndun er komin á fullt. Tvíærar plöntur líkt og fingurbjargarblóm geta stundum lifað jafnvel þriðja sumarið, hafi þær ekki náð að blómstra nægilega til að mynda fræ.

Ýmsar plöntur sem við ræktum sem matvæli eru mjög viðkvæmar fyrir frosti. Því er oft sniðugt að rækta hér tegundir sem annað hvort ráða betur við vægt frost, eða ljúka sér af nægilega snemma til að frost sé ennþá mjög ólíklegt. Uppruni og tegund plöntu skiptir máli, en hin ýmsu ræktunarafbrigði geta verið mjög misjöfn og rétt að athuga hverja plöntu fyrir sig.

Fjölærar jurtir draga sig í hlé neðanjarðar. Sumar við fyrsta frost, aðrar þegar frostið nær -4 eða -5°C. Þær halda svo til í rótinni yfir veturinn og fórna ofanvextinum. Frostþol þeirra er þó auðvitað mjög misjafnt og ekki tilviljun að við ræktum ýmsar fjölærar jurtir bara sem einær sumarblóm hér.

Tré og runnar draga sig líka í hlé, en ef allt gengur upp, fórna bara laufinu. Sígrænar plöntur taka slaginn, neita að fórna nokkru og beita ýmsum brögðum til að þrauka veturinn, þó svo starfsemi þeirra fari mikið til í dvala. Sumar þeirra eru þó bara sígrænar við mildustu aðstæður en fella laufið seint annars staðar. Þær voru því brattar í upphafi, spenntar að taka slaginn, en hætta við þegar þær sjá að þetta var ekkert „blöff“, það var víst alvöru vetur á leiðinni.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

• Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
• Jarðvegshitastig (G25)
• Jarðvegur (G25)
• Sami hiti alls staðar (G26)
• Vökvun og dren (G26)
• Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

• Ræktunartímabil
• Flokkun ræktunarumhverfis (zone)
• Úrkoma
• Frost sem heldur svo áfram í:
  • Vatn og snjór
  • Vetrarhamur og tímasetningar
  • Falskt vor
  • Frostskemmdir
  • Frostþol

Aðlögun og heilbrigði

Reyndar eru laufin hluti af aðlögun milli mishlýrra aðstæðna. Trjáplanta sem myndar stærri og þynnri lauf getur nýtt sólina betur, ljóstillífað meira, bundið meira kolefni úr loftinu. Þessi stærri og þynnri lauf þola hins vegar almennt minna hnjask og síður frost. Ef slík planta á að geta vaxið á norðurslóðum, þarf hún að sætta sig við að missa laufin þegar kólnar. Frekar en að missa þau alveg, reynir hún því að draga tilbaka úr þeim vökva og mikilvæg næringarefni áður en þau skemmast. Á hverju ári fer því fram keppni milli plöntunnar og vetrar.

Plantan vill ljóstillífa sem lengst, en samt ná sem mestu til baka. Hún þarf því að veðja á hvaða merki úr umhverfinu hún getur notað, til að hefja tímanlega hið hæga ferli haustunar og undirbúnings fyrir vetur. Planta sem ítrekað veðjar vitlaust, er líkleg til að drepast fljótt og eignast færri afkvæmi. Hið gagnstæða er einnig satt og því eru flestar plöntur sem lifað hafa lengi á ákveðnu svæði vel aðlagaðar að þeim merkjum sem þar er að finna.

Stundum veldur þetta ruglingi. Aðrar plöntur, frá öðrum svæðum, geta nefnilega líka verið nægilega vel aðlagaðar eða hafa í sér eiginleikann til að aðlagast hratt. Plöntur á hverju svæði fyrir sig eru því alls ekkert endilega þær „best“ aðlögustu, þó svo þær gætu verið í hópi þeirra bestu.

Á svæðum eins og Íslandi flækist þetta aðeins meira, því veðurfar er svo breytilegt að ýmislegt sem virkar vel sem merki á annars sambærilegum stöðum, getur verið ávísun á feigðarför hér. Svipuð vandamál eru að koma upp víðar, eftir því sem veðurfar verður óstöðugra. Að vera aðlagaður því sem lengi hefur virkað, er ekki endilega lengur kostur, þegar allt er að breytast. Þá skiptir aðlögunarhæfnin meiru.