Margir hafa velt fyrir sér hvernig best sé að bera saman íslenskt veðurfar og ræktunaraðstæður við hina ýmsu staði erlendis. Slíkur samanburður gæti þá hjálpað okkur að velja hvaða plöntur (og hvaðan) eiga mestar líkur á að dafna hér og hafna hinum. Samanburðurinn er samt ekki endilega auðveldur, því þegar kemur að því að rækta plöntur getur ansi margt spilað inn í.
Sum okkar horfa til landa sem okkur finnst hafa sambærilegt veðurfar að einhverju leyti, en það er auðvitað mikil einföldun. Algengasta einföldunin er líklega þegar talað er um hvort plöntur séu nægilega harðgerar (e. hardy), en skilgreiningin á slíku er mjög breytileg milli staða.
Jafnvel þegar við horfum til nánustu nágrannalanda er allur gangur á því hve vel það segir til um lifun og velgengni tiltekinn plantna hér. Minnstu atriði geta þar reynst veigamikil og á endanum fáum við auðvitað raunverulega svarið ekki fyrr en við látum bara á það reyna.
Engu að síður er samanburður og flokkun oft mjög gagnleg og auðvitað fleiri en við sem sjá hag sinn í slíku. Enda mikilvægt fyrir bændur, garðyrkjufólk og aðra ræktendur víða um heim að hafa einhver viðmið og ekki verra ef þau eru sameiginleg og/eða samnýtanleg.
Markmiðin eru ekki síður breytileg en aðstæður og því afar misjafnt hve gagnlegt hvert kerfi reynist hverjum og einum. Við kíkjum samt rétt aðeins á ýmsar erlendar flokkanir þessu tengdar.
Höf. Kristján Friðbertsson
Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).
- Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
- Jarðvegshitastig (G25)
- Jarðvegur (G25)
- Sami hiti alls staðar (G26)
- Vökvun og dren (G26)
- Vetrarvarnir (G26)
Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:
Bandaríkin: USDA Cold Hardiness Zones
Landbúnaðarráðuneyti Bandaríkjanna (USDA) skipti um miðja síðustu öld landinu niður í svæði (Cold Hardiness Zones) eftir því hversu kalt gat orðið að vetri til. Horft var til lægsta hitastigs yfir veturinn og 30 ára meðaltal þess segir til um staðsetningu landsvæðis í flokkunarkerfinu.
ATH: meðaltalið gerir það að verkum að svæði gæti samt alveg lent í meira frosti á t.d. 10ára fresti heldur en flokkun þess segir til um.
Sveiflur milli ára geta einnig verið þónokkrar, svo 30 ára meðaltal er gagnlegt fyrir stöðugleika. Mér finnst tilvalið að sýna ykkur snöggvast tvö línurit af bloggi veðurfræðingsins Trausta Jónssonar (Hungurdiskar). Þau sýna ekki lægsta hitastig, heldur ársmeðalhita fyrir Reykjavík. Í því fyrra er gagnapunkturinn meðalhiti umrædds árs, en í því síðara er punkturinn meðaltal síðustu 30 ára.
Í dag telur skiptingin 13 svæði, hvert og eitt með „a“ og „b“ hluta. Hver hluti nær yfir 5 gráður á Fahrenheit skalanum, sem þýðir um 2,7-2,8°C. Mestur vetrarkuldi finnst á svæði 1a (-51 gráðu celsíus) og eru sum svæði inn til landsins í Alaska dæmi um slíkt. Vægastur verður vetrarkuldinn á svæði 13b (+21 gráða celsíus) og finna má slíkt svæði innan Puerto Rico sem dæmi.
Þessi flokkun liggur að baki algengustu vísana í „zone“ (svæði) sem við rekumst á tengt harðgervi plantna, svokölluðum Plant Hardiness Zones. Ef vitað er til þess að hún geti þrifist í lengri tíma á svæði sem er zone 5, þá er plantan flokkuð með samsvarandi harðgervi. Planta gæti samt lifað í nokkur ár á búsvæði utan síns „zone“, ef hún lendir á mildum vetrum.
Við könnumst líklega flest við að hafa ræktað plöntur sem við erum bara þakklát fyrir hvert vor sem þær vakna á ný.
Þessi zones skipta auðvitað engu máli fyrir einærar plöntur, því þær þurfa ekki að lifa af veturinn. Á hinum endanum eru svo plöntur sem við viljum helst að verði mjög langlífar. Í þeim tilfellum er óvitlaust að velja bara plöntur sem flokkaðar eru fyrir mun verri aðstæður en okkar. Framtíðina vitum við auðvitað ekki og öfgar í veðurfari eru að aukast almennt. Slíkar plöntur eru þó frekar líklegri til að þola verstu árin vel, heldur en þær sem rétt þrauka á góðu árunum. Fyrir pottaræktun er yfirhöfuð mælt með að velja plöntur sem þola amk 1 heilt svæði (10F) kaldar, enda rætur þeirra verr varðar gegn frosti.
Ísland
Skv eldri gögnum var Ísland almennt á svæði 7 utan hálendisins, sem var þá svæði 6. Sumir túlka það þannig að við ættum með góðu móti að geta ræktað sömu plöntur og lifa af í t.d. Utah og Tennessee í Bandaríkjunum, fyrst við deilum „zone“ með þeim. En svo einfalt er þetta auðvitað ekki.
Þetta þýðir einfaldlega að þegar lægstu hitagildi vetrarins á tilteknu svæði voru skoðuð yfir 30 ára tímabil, var meðaltalið á bilinu -12,2 til -17,8°C. Nánar tiltekið -15 til -17,8 fyrir 7a og 7b væri þá -12,2 til -15. Flokkur 6 nær svo yfir bilið -17,8 til -23,3.
Nýlega hefur þetta þó verið uppfært og megnið af SV-horninu og stór hluti Vesturlands er flokkað sem zone 8a. Umlukið af zone 7b alla leið norður á Skagaströnd og austur á Kirkjubæjarklaustur, með smá undantekningum. Restin af landinu að mestu 7a, fyrir utan Akureyri og hluta Austurlands, sem er sagt ná upp í 8a ef ekki 8b. Í grunninn er þetta að mestu leyti að segja það sama ennþá, utan þess að notast er við aðeins meiri, nákvæmari og nýrri gögn og svæðunum hefur verið skipt upp í a og b hluta. Sjálfum finnst mér ágætt að miða við að planta sem er sögð fyrir zone 7 sé sæmilega líkleg til að lifa af venjulegan vetrarkulda hjá mér (Rvk), að öllu jöfnu.
Gallar
Margt annað kemur til, svosem sólar- og hitaþörf plöntunnar, hvernig hún bregst við vetrarvætu, o.fl. Þessi zone flokkun tekur líka ekki tillit til þess hvenær frostið kemur (sem getur verið lykilatriði) og hvort snjóalög séu vanalega til staðar til að einangra frá kuldanum.
Sem dæmi, þá hef ég mælt hitastig hjá mér annars vegar á potti á kafi í snjó og hins vegar á staur sem stóð ofar snjónum. Á staurnum náði frostið neðar en -16, en undir snjónum einungis -2. Ekki bara það, heldur hélst hitastigið undir snjónum nokkuð stöðugt í kringum -2 allan tímann. Yfir þessar 36klst sveiflaðist hitastigið á staurnum hins vegar á milli -5 og -16. Einangrunin sem snjórinn býður uppá getur munað gríðarlega miklu.
Þetta breytir algerlega myndinni hvað svæðin varðar. Sextán gráðu frostið tilheyrir flokki 7a en tveggja gráðu frost á heima í 9b. Planta sem vex á snjóþungum svæðum í flokki 7a og er flokkuð eftir því, hefur kannski aldrei komist í snertingu við hið raunverulega frost sem einkennir svæðið og á jafnvel enga möguleika á að lifa af slíkan vetur. Til glöggvunar á þessum hitastigsmun, má nefna að hluti af Hawaii er dæmi um 9b.
Bretland: RHS Hardiness Rating
Í Bretlandi er notað kerfi á vegum RHS (Royal Horticultural Society) sem er sérhæfðara fyrir garðræktendur og aðeins öðru vísi uppsett. Áður fyrr var um að ræða einfalda 4-liða skiptingu, en núna er skipt í 9 flokka útfrá plöntum og ræktunarkröfum þeirra. Hér sjáum við t.d. að í raun eiga plöntur í þessu kerfi ekkert erindi til Íslands nema þær flokkist helst sem H6 eða H7. Á vetrarmildustu stöðum höfuðborgarsvæðisins gæti þó H5 sloppið til, amk í nokkur ár. Annað gildir auðvitað ef ætlunin er ekki að láta plöntuna lifa af veturinn hvort eð er. Það er jú ýmislegt ræktað hér sem sumarblóm, þó það sé í eðli sínu fjölært.
Alþjóðlegar skilgreiningar: Köppen
Til að fá víðara samhengi en bara vetrarkulda, má skoða ræktunarumhverfi í ljósi loftslags. Alþjóðlegar loftslagsskilgreiningar notast oft við svokallaðar Köppen flokkanir. Meginflokkurinn er skilgreindur útfrá hitastigi og getur verið A-E. Flokkur B er raunar undantekning og tekur til svæða þar sem þurrkur er meira einkennandi þáttur á gróðurfar, heldur en hitastigið.
Ef við skoðum það aðeins útfrá Íslandi, þá flokkumst við nærri heimskautaloftslagi. Vestur- og Suðurland í svokölluðu „Subpolar Oceanic Climate“, Norður- og Austurland í „Subarctic Climate“. Undirstrikast þarna hafrænt eða úthafsloftslag S/V Íslands. Vestfirðir hins vegar álitnir freðmýri, svokallað „Tundra Climate“, líkt og miðhálendið.
Subpolar Oceanic Climate = Cfc
C-flokkurinn er fyrir hafrænt loftslag og inniheldur þau svæði þar sem meðalhiti heitasta mánaðar er yfir 10°C (Reykjavík: Júlí, 11,6°C) og meðalhiti kaldasta mánaðar á bilinu 0°C til 18°C (Reykjavík: Febrúar, 0,5°C). Veðurfar er oft breytilegt á þessum svæðum og það eru einmitt hafrænu áhrifin sem gera veturna á S/V landi svo umhleypingasama.
Önnur svæði í Cfc eru t.d. Færeyjar, fjallasvæði Vancouver eyju í Kanada, skosku hálöndin, SV-Alaska og allra syðstu hlutar Chile og Argentínu.
Sambærileg svæði með aukinn sumarhita væru þá flokkuð sem Cfb, jafnvel Cfa fyrir þau heitustu. Dæmi: megnið af Danmörku, Bretlandi og Frakklandi er Cfb og í Bandaríkjunum er mestöll Austurströndin, ásamt t.d. Missouri, Louisiana, Georgía og meirihluti Texas öll Cfa.
Subarctic Climate = Dsc
D-flokkurinn er fyrir meginlandsloftslag og inniheldur þau svæði sem hafa að jafnaði meðalhita heitustu mánuða yfir 10°C (Akureyri/Egilsstaðir: júlí, 11,2/10,3) og meðalhita köldustu mánaða undir 0°C (Akureyri: febrúar, -0,8°C. Egilsstaðir: janúar, -2,4°C). Meðalhiti kaldasta mánaðar undir -3°C er svo metinn sem mörk þess að snjóa festi amk einhvern hluta vetrar.
Hér er mismunur milli heitasta og kaldasta tímabils almennt mun meiri en í C-flokki, enda algengur munur milli hafræns- og meginlandsloftslags.
Önnur svæði með Dsc eru t.d. mið-Afgönsku hálöndin, Crater Lake í Oregon og afmörkuð fjallasvæði í Íran.
Sambærileg svæði með jafnari úrkomu yfir árið væru flokkuð sem Dfc og má þar nefna t.d. Tromsö, Luleå í Svíþjóð, Livigno á Ítalíu, Rovaniemi í Finnlandi, Anchorage í Alaska og Kúrileyjar.
Þær síðastnefndu eru ágætt dæmi um að öll svona flokkun er auðvitað einföldun og raunveruleikinn flóknari. Þrátt fyrir að flokkast sem Dfc er veðurfar á Kúrileyjum í raun mun líkara því sem gerist á hafrænni slóðum (Cfc) líkt og SV-Alaska.
Miðstafurinn vísar til úrkomu:
- „f“ = nokkuð jöfn yfir árið.
- „w“ = þurr vetur.
- „s“ = blautur vetur/þurrt sumar.
Síðasti stafurinn vísar til hitastigs yfir sumarið:
- „a“ = meðalhiti heitasta mánaðar hærri en 22°C
- „b“ = meðalhiti heitasta mánaðar lægri en 22°C, en amk 4 mánuðir hærri en 10°C
- „c“ = 1 til 3 heitustu mánuðir ná meðalhita yfir 10°C og köldustu á bilinu 0°C til -38°C
- „d“ = 1 til 3 heitustu mánuðir ná meðalhita yfir 10°C og köldustu ná -38°C eða neðar.
Alþjóðlegar skilgreiningar: DSPS o.fl.
Þetta er auðvitað bara lítið brot af því sem til er. Til dæmis eru svæði flokkuð útfrá jarðvegi, hvers konar gróður vex þar helst, eða ýmsum einkennum ræktunartímabils. Ákveðnir útreikningar á samanlögðum hita eða kulda svæðis yfir ákveðið tímabil eru meðal þess sem getur þar verið til grundvallar. Nokkuð sem ég kem nánar inn á í grein hér í ritinu sem nefnist einfaldlega: Ræktunartímabil. Eins má nýta margar flokkanir saman, ef það virðist gagnlegt hverju sinni.
Í lokin sjáum við mynd af svokölluðu „plöntuloftslagsflokkunarkorti“ yfir lönd Evrópu (e. Phytoclimatic Map of Europe). Hér hefur DSPS flokkunarkerfið hefur verið notað á mælingar þessara svæða, flokkanir reiknaðar út og kort útbúið. Í þessu kerfi hefur úrkoman mesta vigt á vöxt og velgengni gróðurs á þurrustu svæðunum, en á blautari svæðum tekur hitastigið við mesta mikilvæginu. Á mildari blautum svæðum er það meðalhiti ársins, en á þeim kaldari er það sumarhitinn, enda það tímabil sem nýtist gróðri best. Gróðurinn þarf semsagt að uppfylla lágmarks rakakröfur áður en hitastigið verður ríkjandi orsakavaldur.
Flokkunin raðar frá því þurrasta (A – Arid) yfir í hið blautasta (AX – Axeric) og undir því er skipað eftir hitafari og hvort loftslagið flokkast nær hafrænu eða meginlandsloftslagi. Litakóðun á korti gerir þetta svo aðeins skýrara. Allir AX flokkar eru því blautastir, því næst segir hækkandi tala til um aukinn kulda og í lokin stafur a-d hvar svæðið lendir á ásnum hafrænt – meginlands. Ísland þarna í AX5b og AX6b.
Við sjáum hér t.d. ágætlega að fjöll eru kaldari en láglendið í kringum þau og að úrkomumeira er almennt norðar en sunnar, þó breytilegt sé frá austri til vesturs. Skiptir þar auðvitað m.a. landslag miklu máli.
Okkar ræktunarumhverfi er hér metið einna líkast Svíþjóð, Noregi, Finnlandi og Rússlandi. Flokkun sem er að mörgu leyti gagnleg, en þýðir auðvitað ekki að allar plöntur frá þessum svæðum gangi vel hér og þaðan af síður að einungis plöntur frá þessum svæðum geti hér gengið.
Nánari upplýsingar má finna víða á netinu, t.d.
https://www.weather-atlas.com/en/iceland/reykjavik-climate
https://planthardiness.ars.usda.gov
https://www.rhs.org.uk/plants/trials-awards/award-of-garden-merit/rhs-hardiness-rating
