Vetrarhamur og tímasetningar – Garðyrkjufélag Íslands

Framhald umfjöllunar um frost. Sjá nánar hér til hliðar.

Nauðsynlegt er fyrir tré og runna á köldum slóðum að stilla frostþol sitt eftir árstíðum. Þó hlutföllin í uppskriftinni séu breytileg milli tegunda eru hitastig, uppsöfnuð hitasumma, ljóslota og magn koltvísýrings í lofti öll með sitt hlutverk. Meira að segja fitu og sykurmagn plöntu og vatnsmagn tímabilsins getur haft áhrif á það hvenær hún byrjar að koma sér í/úr vetrargírnum, sem og á hvaða hraða og hve gott frostþolið verður. Eða svo segja amk helstu rannsóknir og kenningar nútildags.

Frostaðlögun byrjar með því að draga úr vökva í ofanvexti. Sterk fylgni er milli frostþols annars vegar og magns vökva og sykurs hins vegar. Þetta hefur líka áhrif á tímasetningar. Sem dæmi má nefna að plöntur á sérlega þurrum svæðum geta átt það til að hefja ferlið fyrr en aðrar. Komi hins vegar miklar haustrigningar í framhaldi af mikilli þurrkatíð, getur það hreinlega seinkað herðingu plöntunnar.

Ef plantan er of sein að hefja herðingarferlið, eða gerir það of hægt, er hætt við að hún nái ekki að ljúka því áður en frostið skellur á. Afleiðingin væri þá skaði sem við köllum vanalega haustkal. Af svipuðum toga er svo vorkal, nema þá hefur plantan „vaknað“ (farið út vetrardvala) of snemma.

Þessi herðing getur nefnilega tekið töluverðan tíma. Svo trjáplanta sé komin í sæmilegt frostþol seinnipart september, þarf hún eiginlega að hefja herðingarferlið í ágúst. Fyrir sumareik (Quercus robur) var t.d. í einni finnskri rannsókn frostþol ofanvaxtar komið í -10 í byrjun september, en -36 í byrjun desember.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
Jarðvegshitastig (G25)
Jarðvegur (G25)
Sami hiti alls staðar (G26)
Vökvun og dren (G26)
Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

Lauffall

Haustun er auðvitað hluti af því að koma sér í vetrarham. Plantan dregur vökva og næringu tilbaka úr laufinu sem hluta af undirbúningnum fyrir vetrardvalann. Því kemur mörgum á óvart að ekki er endilega raunveruleg fylgni milli upphafs frostherðingar annars vegar og haustlita hins vegar. Þessi ferli eru alveg sjálfstæð, þó þau geti að einhverju leyti horft til sömu „umhverfismælinga“. Eins þurfa ekki endilega öll skilyrði að vera uppfyllt til þess að herðingarferlið fari í gang. Plantan getur t.d. hægt á rótarvextinum, án þess að stoppa hann alveg og svo beðið eftir næsta „merki“ um áframhald.

Af því engin bein tenging er milli frostþols og haustunar, er ekki alltaf augljóst hvort tré sem frýs með laufið grænt verði fyrir miklum skaða. Það bíður vanalega næsta sumars að fá svarið við því. Það hefur þó t.d. alltaf þau áhrif að tréð hefur ekki náð ekki að draga til baka vökva og næringu úr laufinu. Áhrif af slíku geta verið mjög misjöfn milli tegunda og aðstæðna. Sem dæmi frýs lauf sumra elri (Alnus) tegunda iðulega grænt, án þess að að trjánum virðist meint af. Vafalítið spilar þar inn í að næringarstaða þeirra er oftast mjög góð, svo lengi sem sambýlisörverurnar á rótunum eru til staðar. Þær binda jú köfnunarefni úr loftinu til að skiptast á við plöntuna. Þetta styður ennfremur þá staðreynd að almennt er ekki bein tenging milli haustunar og frostþols plöntunnar, miðað við að plantan þolir greinilega vel frostið þó svo laufið geri það ekki.

Lauf eru auðvitað mjög misjöfn að uppbyggingu og frostþoli. Hjá fjölærum plöntum er oft lítill munur á frostþoli blaða og stofns, enda í flestum tilfellum hvorugt gert til þess að lifa af yfir veturinn. Augljósa undantekningin eru semsagt frostþolnir sígrænir fjölæringar. Munurinn þarna á milli er meiri hjá sígrænum trjám og runnum, enn meiri hjá þeim lauffellandi. Rétt að minna á að barrnálar eru einnig lauf og geta líka lent í frostskemmdum. Þó oft þurfi heldur meira til en hjá breiðblaða tegundum, hafa allar plöntur sín viðkvæmu tímabil og akkilesarhæla. Vindþurrkur, saltákoma og skyndileg frost geta öll skaðað barrnálar, ekkert síður en önnur lauf.

Daglengd/ljóslota

Uppsafnað hitastig getur m.a. gert plöntur móttækilegar fyrir öðrum „mælingum“. Verið t.d. fyrsta hliðið af nokkrum sem leiða að upphafi herðingarferlis. Á stöðum með stutt og köld sumur, gætu styttri dagar að hausti eða síðsumars verið jafnvel betri vísbending um að vetur nálgist. Daglengdin fylgir nefnilega ansi föstum reglum, á meðan hitastigsbreytingin getur komið snögglega. Þó er æði misjafnt milli tegunda og uppruna hve mikið vægi þau gefa ljóslotunni, ásamt því hve stutt hún þarf að verða (eða hve hratt hún þarf að breytast).

Plöntur frá suðlægum slóðum með of mikið vægi á ljóslotuna geta hins vegar auðveldlega lent í vandræðum hér. Snemma í ágúst er t.d. Reykjavík með í kringum 17klst tímabil frá sólrisi til sólseturs, um 20klst frá birtingu til myrkurs. Það segir þeim ekki að drífa sig í herðingarfasa fyrir vetrarham. Loksins þegar daglengdin fullnægir þeirra skilyrðum gæti jafnvel þegar verið farið að frjósa. Þar að auki geta sumar plöntur verið viðkvæmar fyrir viðbótarlýsingu og sterkt ljós í garðinum, eða nærliggjandi götulýsing, gæti jafnvel ruglað hana í ríminu. Uppsöfnuð hitasumma hér, ein og sér, er þá einnig svo ólík upprunaslóðunum að plantan væri vís með að vera ekki einu sinni farin að horfa til daglengdar fyrr en allt of seint.

Þessu til viðbótar hafa rannsóknir á t.d. eikartrjám í mið-evrópu sýnt fram á að plöntur með uppruna af hafrænni eða suðlægari slóðum ná almennt ekki upp eins miklu frostþoli og plöntur við sömu skilyrði með uppruna úr meginlandsloftslagi, eða norðlægari slóðum. Það er því oft á brattan að sækja þegar við reynum að rækta suðlægar plöntur.

Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni og hægt að lesa næsta hluta með því að smella á viðeigandi hlekk þar.