Umhleypingar og langvarandi vetrarhlýindi auka líkur á að plantan haldi að vorið nálgist. Semsagt að „skynjarar“ hennar mæli skilyrði sem segja henni að undirbúa sig fyrir næsta vaxtartímabil. Plöntur stilltar inn á meginlands- frekar en hafrænt loftslag eru sérstaklega í áhættuhóp. Sömu skilyrði eru einnig líkleg til að valda auknum frumuskemmdum í ýmsum plöntum, þar sem síendurtekið frost/þíðu ferli getur valdið meiri skemmdum en stöðugt frost af sömu gráðu.
Frostþol getur byrjað að minnka strax við nokkra heita daga, jafnvel minna. Meira að segja aðalbláber (Vaccinium myrtillus), sem getur þolað meira en -30°C, getur misst allt sitt frostþol á miðjum vetri á einni viku. Hitastigið þarf bara að haldast yfir 5°C allan sólarhringinn, alla sjö dagana. Hærra hitastig getur svo flýtt ferlinu enn meir. Að sjálfsögðu breytilegt eftir aðstæðum, en ekki tilviljun að aðalbláberjalyng þrífist betur á snjóþungum svæðum.
Það þarf því ekki einu sinni sérlega löng umhleypingatímabil til þess að veikja varnirnar. Til viðbótar er misjafnt hve einfalt það er fyrir plöntu að fara til baka í vetrarham ef hún er nýkomin úr honum. Sumar plöntur eiga jafnvel erfitt með það nema nægilega langur hlýindakafli komi á milli og svo kólni aftur. Aðrar eru ekki háðar slíku, en þurfa langan tíma til að koma sér aftur í fullt frostþol, þrátt fyrir að hafa misst það á kannski bara örfáum heitum dögum.
Síðvetrar og snemma vors er því oft varasamur tími fyrir plöntur. Hætt er við að þær platist til að setja alla orkuna í að koma sér of snemma í gang og verði fyrir miklu tjóni. Svipaða sögu má auðvitað segja um næturfrost að vori eða snemmsumars, sem skemma nývöxt. Misjafnt er hve gott plöntur eiga með að senda út nýjan vöxt í staðinn og hve miklar skemmdir verða. Fjölærar jurtir gætu verið stopp í smá tíma og sent svo út nýjan vöxt, eða hreinlega drepist. Algengt er eftir slíkt að sjá runna með mikið af kalskemmdum og tré sem missa toppinn og verða þá frekar margtoppa, eða ekki jafn beinvaxin. Reyndar eru líka mörg dæmi um sæmilega stór tré (á íslenskan mælikvarða) sem hafa hreinlega drepist, eða einungis náð að bjarga sér með að senda nýjan vöxt upp frá rót.
Höf. Kristján Friðbertsson
Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).
- Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
- Jarðvegshitastig (G25)
- Jarðvegur (G25)
- Sami hiti alls staðar (G26)
- Vökvun og dren (G26)
- Vetrarvarnir (G26)
Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:
- Ræktunartímabil
- Úrkoma
- Frost sem heldur svo áfram í:
Veðurfar hefur þar auðvitað mikið að segja, en ekki síður uppruni plantnanna og aðstæðurnar sem þær eru aðlagaðar. Sígrænar plöntur lenda til viðbótar í vandræðum þegar sólin er orðin sterk, útgufun á sér stað, en jörð frosin og ekki hægt að taka upp vökva til að jafna út tapið og ljóstillífa. Þó ber einnig að hafa í huga að skaði sem sígrænar plöntur verða fyrir snemma að vetri verða oft ekki sýnilegar fyrir en seint að vori. Á þeim tíma getum við því verið að sjá skemmdir birtast frá haust-, vetrar- eða vorskaða.
Lauffellandi trjáplöntur geta svo t.d. lent í vandræðum þegar þær eru byrjaðar að færa vökva upp stofninn. Hækkandi vatnshlutfall gerir ofanvöxtinn viðkvæmari og líkur aukast á frostskemmdum. Sterk vetrarsól sem hitar stofninn að deginum til, eykur vandamálið og hitasveifluna. Sífelld þensla og slaki plöntuvefjanna til skiptis getur orsakað skemmdir og í ákveðnum tilfellum sprengt trjábörkinn og jafnvel meira til. Allur gangur er á því hve stórt sárið er og hvort það lokast án frekari vandræða, eða lendir í frekari gliðnun þökk sé þyngdarafli, veðrun, o.fl.
Slíkar frostsprungur eru algengari í sumum tegundum en öðrum, ásamt því að uppruni og aðlögun hafa áhrif, en staðsetning gagnvart sólu er einnig sérlega veigamikil. Trjáplöntur sem hefja vetraraðlögun of seint, geta raunar líka lent í svipuðu vandamáli. Þá er orsökin sú að of mikill vökvi er enn í ofanvexti og frostþol lélegt þegar skyndilega frýs ansi duglega.
Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni og hægt að lesa næsta hluta með því að smella á viðeigandi hlekk þar.
