Hvort jarðvegur heldur vel í raka eða ekki og hve hratt vætan rennur í gegn eru mikilvæg atriði í ræktun. Að sama skapi skiptir miklu máli hve mikil væta að ofan fellur og á hvaða tímum. Þetta er síður en svo einhliða samband, því plöntur hjálpa til við að binda jarðveginn og draga úr neikvæðum áhrifum flóða, sem dæmi. Einnig bæði tempra þær vatnsfallið og geyma raka. Flestum plöntum hentar hár loftraki ágætlega og hjálpa þær sjálfar til við að halda hærri loftraka á sínu svæði.
Þetta er því mikilvægt samband. Milli jarðvegs og jarðraka, loftraka og úrkomu og svo plantna og alls sem þeim fylgir. Plönturnar eru þó auðvitað breytilegar með þetta eins og annað. Sumar plöntur kjósa sérlega mikinn raka jafnt í jarðvegi sem lofti, á meðan aðrar verða skammlífar við slíkar aðstæður og líklegar til slæmrar heilsu alla tíð. Einhverjar eru sáttar við mikinn raka yfir vaxtartímabilið, en vilja sama og engann yfir veturinn, aðrar sækjast eftir hinu gagnstæða. Ýmsar blómstrandi plöntur eru ekkert ósáttar við vætuna, en blómin fá ekki að njóta sín og skemmast jafnvel í minnstu rigningu, svo við verðum ósátt. Svo ekki sé minnst á plönturnar sem virðast nánast aldrei vilja neitt vott sjá.
Íslensk væta
Sé maður nýlega fluttur, eða vilji bera sig saman við önnur svæði, getur verið gagnlegt að skoða tölur frá t.d. Veðurstofu Íslands. Þær eru þó alltaf bara viðmið. Ekki bara af því framtíðin er aldrei örugg um að endurtaka fortíðina, heldur einnig af því töluverðu getur munað innan eins svæðis.
Hér sjáum við tölur yfir ársúrkomu á nokkrum stöðum, skv Veðurstofu Íslands. Fyrst 30 ára meðaltal (1971-2000, nema Bláfjöll og Heiðmörk) og svo tölur fyrir árið 2020. Við sjáum að miklu getur munað hvar maður er á landinu, en jafnvel er stutt á milli mjög breytilegra staða. Eins sjáum við að árið 2020 var Akureyri vel yfir meðaltali í úrkomu, ólíkt t.d. Reykjavík og Stykkishólmi.
Tölurnar fyrir Heiðmörk koma úr ársriti Skógræktarfélags Íslands frá árinu 1975 og miðast við árin 1957-1974, en þar kemur einnig fram að árleg úrkoma í Bláfjöllum er yfir 3000mm.
Höf. Kristján Friðbertsson
Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).
- Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
- Jarðvegshitastig (G25)
- Jarðvegur (G25)
- Sami hiti alls staðar (G26)
- Vökvun og dren (G26)
- Vetrarvarnir (G26)
Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:
- Ræktunartímabil
- Úrkoma
- Frost sem heldur svo áfram í:
Áhugavert getur líka verið að horfa á þróun ársúrkomu yfir áratugina. Gögn voru ekki til staðar fyrir öll árin fyrir alla staðina, en hér sjáum við Reykjavík (RVK), Akureyri (AKU), Egilsstaði (EGI) og hinn rennblauta stað Vík í Mýrdal (VIK). Planta sem vill almennt þurrar aðstæður er kannski ekki fyrsti kostur fyrir Vík í Mýrdal.
Mánuðirnir eru auðvitað misjafnir. Í Reykjavík og Stykkishólmi er síðasti mánuður ársins blautastur, skv þessu 30 ára meðaltali. Nóvember nær þeim titli hjá Ísafirði, en haustrigningar október mánaðar hreppa hnossið fyrir Akureyri, Egilsstaði og Vík í Mýrdal. Samanburður er ekki endilega sanngjarn, því enginn hinna nær einu sinni einum mánuði nálægum úrkomunni í Vík. Þurrasti mánuðurinn er svo júní, hjá flestum þessara.
Á vef Veðurstofunnar má svo m.a. finna þessi fínu kort sem sýna meðalúrkomu júní og október mánaða um landið allt, miðað við 30 ára meðaltal (1971-2000). Þannig sjáum við myndrænt dreifinguna um landið á einna úrkomuminnsta mánuðinum og einum úrkomumesta. Úrkoman er þarna minni eftir því sem liturinn er gulari, meiri eftir því sem hann er blárri.
Hvað með loftrakann?
Á Íslandi er loftraki almennt nokkuð hár, eins og við mætti búast í miðju Atlantshafi. Langtíma meðaltöl sýna okkur víða rakastig í kringum 75-80% á byggðu bóli. Við fáum þó auðvitað okkar skerf af þurrum norðanáttum. Það er helst að slíkt geti skapað vandamál fyrir eitthvað af sígrænu plöntunum, ekki síst þegar jörðin er frosin og plantan hefur enga góða leið til að bæta sér upp vökvatapið. Þar er einmitt ein af ástæðum þess að slíkum plöntum vegnar oft betur í skógarskjóli, því þar helst loftrakinn vanlega hærri. Í garðinum getur t.d. hjálpað að skýla slíkum plöntum sérstaklega.
Hér sjáum við tölur fyrir tímabilið frá miðjum september 2022 út janúar 2023:
Sérlega er áberandi að Víðidalurinn fær mestu úrkomuna, en ekki síður að Hólmsheiðin sé svo mikið lægri, enda innan við 5km milli þeirra og nánast sami loftraki að meðaltali.
Af hverju skiptir þetta máli?
Úrkoma getur verið aðalástæða þess að plöntur ýmis þrífast eða ekki. Sérstaklega í áðurnefndu samhengi við jarðveg, sem og tímasetningu og hitastig. Sumarrigning getur verið frábær fyrir gróður, en að vetri getur hún t.d. aukið vandamál með klaka í framhaldinu. Nema ofankoman falli við rétt hitastig og birtist sem snjór, þá getur hún einangrað stórkostlega frá miklu frosti.
Frekar hár almennur loftraki og þónokkur úrkoma þýðir m.a. að ýmsar plöntutegundir sem eru aðlagaðar blautari svæðum erlendis geta oft átt ágæta möguleika hérlendis. Þar er þó gott að leita leiða til þess að draga úr áhrifum þurrkandi vinda (mjög gott skjól) og eftir atvikum gott lag af lífrænu efni ofan á jarðveginn til að halda betur jarðvegsraka.
Það er semsagt mikilvægt að vera meðvitaður um þessa hluti á sínu ræktunarsvæði, ásamt því að hafa þá bakvið eyrað sé ætlunin að rækta eitthvað sem lítil reynsla er af hérlendis. Fyrir utan áhrifin á okkur sjálf og plönturnar sem við höfum nú þegar, getur nefnilega verið skynsamlegt að haga plöntuvali m.a. eftir því hve mikil úrkoma er algeng hjá manni.
