Vatn og snjór – Garðyrkjufélag Íslands

Framhald umfjöllunar um frost. Sjá nánar hér til hliðar.

Algengustu vandræði tengd frosti, tengjast áhrifum þess á raka. Jújú, það er ákveðið vandamál að í frosinni jörð getur planta ekki tekið upp vatn ef henni vantar. Sem betur fer dregur kuldinn úr vatnsþörfinni og margar plöntur auk þess í dvala. Stærra vandamál er útþenslan á vatni þegar það frýs. Slíkt skemmir plöntuvefi m.a. með því að sprengja frumuveggi og við það verður m.a. vökvatap. Lykilmunurinn á því hvort frumuveggur springi eða ekki felst í því hversu alvarlega plantan tekur sig. Maður springur nefnilega mun frekar ef maður tekur sig of alvarlega.

Nei, dæmi um hvað planta þarf til að þola frost gæti verið eitt eða fleira af:

lækka hitastigið sem plöntuvökvinn frýs við
einangra sig frá frostinu
hafa lag af frumum sem springa fyrr en aðrar
(„fórna sér“ til að hinar eigi frekar sjens, eða minna mikilvægir hlutar fari fyrr)
hafa teygjanlega frumuveggi með pláss sín á milli, sem þolir þá amk einhverja þenslu

M.ö.o. hún þarf að auka möguleikana á skaðlausri þenslu, eða seinka frostáhrifunum eins lengi og hægt er. Þetta útfæra plöntur á mismunandi hátt milli tegunda, sem og milli eigin plöntuhluta. Jafnvel sambærilegir plöntuhlutar geta haft mismunandi frostþol eftir aldri. Skaði getur í sumum tilfellum jafnvel versnað þegar frostið fer og því er stundum kostur ef þíðan gerist hægt og rólega, sem virðist geta dregið aðeins úr viðbótarskaðanum.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
Jarðvegshitastig (G25)
Jarðvegur (G25)
Sami hiti alls staðar (G26)
Vökvun og dren (G26)
Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

Plöntur þola slíkan skaða misvel og bregðast við honum á mismunandi hátt. Það er þó ekki óalgengt að plöntur sem hafa þróast til að þola mikla þurrka séu betur í stakk búnar til að þola einnig frostskaða.

Þrátt fyrir að vera að meirihluta til vatn, þenst ég ekkert meira út í frosti en hlýju. Nema þá kannski helst kringum jólin. Þar hjálpar töluvert að vera blóðheitur og ágætlega einangraður. Þegar ég skynja kulda (mér verður kalt) eða fæ af honum fregnir (hitamælir, veðurfréttir) bæti ég á einangrunina með því að auka við hlýjan klæðnað. Ég kannast þó alveg við að þol gagnvart kulda geti minnkað með hækkandi aldri.

Plöntur geta ekki gripið til ullarpeysunnar, nema þá með utanaðkomandi aðstoð, en þær þurfa samt að setja í gang eitthvað ferli sem ver þær betur gegn vetrarhörkum. Í þokkabót eru þetta hægfara ferli miðað við okkar viðbrögð og því þurfa þær miklu meiri fyrirvara á því að frostið sé á leiðinni. Að sama skapi geta þær ekki stokkið á milli sinnar útgáfu af því að vera léttklæddar eða komnar í snjógallann, heldur skipta þær sem sjaldnast á ári. Jafnvel bara tvisvar. Þær horfa til árstíðanna og treysta á þær til að vita hvenær þær eiga að færa sig í rétt ástand fyrir tímabilið framundan.

Vetrarvætan sem slík skapar oft viðbótar vandamál, þótt ástand plöntu passi við dagatalið. Sem dæmi er ýmislegt úr miðjarðarhafs- eða eyðimerkurloftslagi með nokkuð gott frostþol, svo lengi sem það er á þurru svæði og/eða jarðvegur drenar vel. Til eru tegundir af lavender sem ganga t.d. ágætlega utandyra allt árið hér, svo lengi sem þær eru í vari fyrir mestu vetrarvætunni, eða t.d. í mjög sendnum jarðvegi. Fyrir þær er frostið sjaldnast vandamálið, en „bölvaður vatnsskaðinn“ nær þeim samt.

Snjór

Úrkoma er þó alls ekki alltaf til vandræða. Ef hún fellur sem snjór getur hún virkað sem mikilvæg vörn fyrir plönturnar, enda hefur snjórinn afar heppilega einangrunareiginleika. Meðalhiti jarðvegs er því undir miklum áhrifum af því hvort snjóþungt sé á svæðinu, eða ekki.

Berfrost er það kallað þegar frýs á plönturnar óvarðar. Þ.e.a.s. enginn snjór til að einangra þær frá frostinu. Rannsóknir hafa sýnt fram á að frost gat náð tæpum hálfum metra dýpra niður í jarðveginn, í New Hampshire (Bandaríkjunum) þegar enginn snjór var til einangrunar. Þetta er þó auðvitað breytilegt eftir aðstæðum, þ.m.t. jarðvegi. Jarðvegshitastig efstu 20cm lækkaði auk þess frá því að vera rétt yfir frostmarki, niður í -5,3°C þegar snjórinn var fjarlægður.

Álfakragi (Iberis sempervirens) er sígrænn fjölæringur sem þolir töluvert frost. Mismunandi heimildir segja hann ýmist þola -15°C eða jafnvel niður í -35°C. Því finnst sumum skrýtið ef hann verður skammlífur hjá þeim. Vandinn er sá að hann þolir illa annars vegar vetrarvætu og umhleypinga og hins vegar berfrost. Dáldið svindl að segjast þola gríðarlegan kulda án nokkurra vandræða, en það eigi bara við ef maður er í klefa vel einangruðum frá kuldanum.

Þetta sýnir ágætlega hvað aðstæður skipta miklu máli. Sama planta getur drepist í vægu frosti á einum stað, en sér varla á henni í harðara frosti á öðrum. Jafnvel þótt hún sé í fullum vetrarham í báðum tilfellum. Umhleypingar síðvetrar geta þó einmitt skemmt kuldaþolið, með því að draga plöntuna alltof snemma úr vetrarham. Stöðugleiki skiptir nefnilega líka máli.

Snjór hefur þó auðvitað kosti og galla. Ýmsum plöntum gæti mislíkað blautur snjór til lengdar, ásamt því að hann er þyngri og þéttari. Mikil snjósöfnun á óheppilegum stað gæti því leitt til snjóbrots. Skafrenningur, eða snjór sem fellur til jarðar sem hart él eða ísrigning í roki getur auk þess valdið skaða.

Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni og hægt að lesa næsta hluta með því að smella á viðeigandi hlekk þar.