Þegar kemur að frostþoli róta eru það oftast þær fíngerðu sem fara fyrst. Kosturinn við það, er að plöntur þola það oft betur að missa þónokkuð af þeim og þær eru „ódýrari í framleiðslu“ þegar kemur að endurnýjun þeirra. Engu að síður er það auðvitað oft skref afturábak fyrir plöntuna og ódýrt er ekki sama og ókeypis. Plantan mun líka þurfa að þola hægari upptöku vatns og næringarefna úr jarðvegi í millitíðinni.
Af hverju fara þær fyrst? Ef við skoðum t.d. frostþol meðal trjá- og runnakenndra plantna, þá er rótarkerfið almennt viðkvæmara en ofanvöxturinn og brumin svo þolnust allra. Þetta getur oft hentað ágætlega þar sem rótarkerfið er að mörgu leyti betur varið, svo lengi sem það er ofan í jörðu. Meðal rótanna er frostþolið lélegast hjá nýjustu hlutum nýjustu rótanna og síðra hjá fíngerðum rótum en trénuðum. Strangt til tekið eru það því endarnir á yngstu fíngerðu rótunum sem fara fyrst.
Algeng þumalputtaregla er að trjárætur þoli í kringum -10°C. Rannsóknir á skógarfuru (Pinus sylvestris) sýndu hins vegar fram á að ungar, fíngerðar rætur í vetrarham þoldu einungis -4,5°C (eldri, trénaðar voru með þolmörkin við -9,1°C). Barrið þoldi hins vegar -14,2°C, svo fremi sem það var einnig komið í vetrarhaminn. Hjá skrápgreni (Picea asperata) hefur þar að auki verið sýnt fram á að trénaðar rætur þola umhleypingar og endurtekna frost/þíðu betur en fíngerðu trefjaræturnar.
Aldurstengt frostþol á við um alla plöntuna, fyrstu árin er plantan viðkvæmari. Áhrifin aukast þó sérstaklega á ofanvextinum. Svokölluð járneik (Quercus ilex) fór í gegnum prófanir vísindamanna og reyndust ræturnar að jafnaði lenda í vandræðum í kringum -6,5°C á fyrsta ári, en við þriggja ára aldur náði þolið að -8°C. Greinar sömu plantna þoldu allt að -16°C eftir fyrsta árið, en eftir þrjú ár sluppu þær óskemmdar frá -25°C. Mikilvægur þáttur í þessu misræmi, er að yfir veturinn inniheldur rótarkerfið allt að þrefalt meira vatn en ofanvöxturinn. Við nefndum í upphafi að veiki punkturinn tengist aðallega vatni, svo þetta mikla vatnsinnihald lækkar mjög frostþolið.
Höf. Kristján Friðbertsson
Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).
- Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
- Jarðvegshitastig (G25)
- Jarðvegur (G25)
- Sami hiti alls staðar (G26)
- Vökvun og dren (G26)
- Vetrarvarnir (G26)
Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:
- Ræktunartímabil
- Úrkoma
- Frost sem heldur svo áfram í:
Við höfum aðallega nefnt þolmörk plöntuhlutanna, en hvað með þolmörk plöntunnar sjálfrar? Þ.e.a.s. hvað þolir plantan að missa yfir veturinn, hvort sem ofanjarðar eða neðan? Fjölærar jurtir fórna hvort eð er ofanvextinum, svo hann skiptir þær engu máli lengur, en misjafnt er milli trjá- og runnategunda hve vel þær þola að missa mjög hátt hlutfall ofanvaxtar. Allar þola þær að missa amk eitthvað af rótarkerfinu og fer þolið ekki síst eftir því hve mikill ofanvöxtur er til staðar. Það sem fjölæru jurtirnar þola almennt verst, er mikill skaði við sjálfan rótarhálsinn, þar sem hið efra og neðra mætast.
Lífríkið er þó fullt af undantekningum, sama hvar stungið er niður fæti. T.d. ákváðu vísindamenn að kanna hvort sjálf einangrunin sem jarðvegur veitir væri áhrifaþáttur í því að plöntuhlutar neðanjarðar mynduðu lélegra frostþol. Tókst þeim að láta berar rætur eplatrjáa án jarðvegs (í lausu lofti) mynda sömu þolmörk og ofanvöxturinn! Þetta er þó algjör undantekning og aðrar rannsóknir sýna almennt fram á hið gagnstæða. Ég mæli því alls ekki með því að grafa allar plöntur upp á haustin og snúa þeim á hvolf fyrir veturinn til að sjá hvað gerist.
Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni. Þetta var sá síðasti, en hægt er að lesa fyrri hlutana með því að smella á viðeigandi hlekk þar.
