Kalt loft er eins og vatn. Lekur niður halla, sest fyrir í pollum, nálgast millistig með blöndun þegar það hittir fyrir heitara eða kaldara loft. Hrím myndast þegar vatnsgufa frýs, ísnálar geta myndast þegar jarðvegur frýs og við þekkjum því vel að hitastig undir frostmarki frystir vatn á mismunandi hátt. Að sama skapi er skaðinn mismunandi og getur t.d. hrím haft verndandi áhrif.
Þó lága hitastigið sjálft geti auðvitað drepið rætur, geta afleiðingar þess einnig gert það. Þykkur klaki sem situr lengi yfir jarðveginum gæti að lokum kæft ræturnar, en á umhleypingasömum vetrum er það frekar hreyfingin á sjálfum jarðveginum sem getur lyft plöntunni uppúr jörðu og/eða slitið rætur.
Frostvirkni í jarðvegi tengist raka, enda kemur hreyfingin til vegna útþenslu vatns sem frýs. Þess vegna helst vandamálið oft í hendur við hversu miklu vatni jarðvegsefnin geta haldið í sér. Leir- og siltríkur íslenskur jarðvegur heldur betur í vatnið en flest önnur efni og er því sérlega frostvirkur. Lífefnaríkur jarðvegur getur einnig haldið mjög vel í vatn, en er svo trefjaríkur að það dregur úr neikvæðu áhrifunum.
Auk vatnsmagns og jarðvegsgerðar skiptir miklu máli hvort um ræðir eitt langt frosttímabil, eða sífellda endurtekningu á frosti og þíðu. Á svæðum með nokkuð stöðugt frost yfir veturinn, á þessi hreyfing sér helst stað að hausti og vori. Það er nefnilega frumskilyrði að jarðvegurinn sé ófrosinn í upphafi, þegar lofthitinn fer niður fyrir núllið. Á umhleypingasömum svæðum getur þetta því verið sífellt vandamál sem endurtekur sig reglulega frá hausti frameftir vori. Á móti kemur að í langvarandi frostinu myndast smám saman klakahella í staðinn. Henni geta einnig fylgt vandamál, en margar plöntur eiga oft betur með aðlögun að slíku.
Höf. Kristján Friðbertsson
Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).
- Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
- Jarðvegshitastig (G25)
- Jarðvegur (G25)
- Sami hiti alls staðar (G26)
- Vökvun og dren (G26)
- Vetrarvarnir (G26)
Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:
- Ræktunartímabil
- Úrkoma
- Frost sem heldur svo áfram í:
Fyrstu sýnilegu einkennin eru oft ísnálarnar sem myndast við yfirborðið og geta teygt sig jafnvel tugi sentimetra niður í jörð. Þær geta þá opnað leið gegnum jarðvegslagið að rótunum fyrir hina ýmsu skaðvalda, ásamt því að toga plöntur og rætur til, eða ýta þeim hreinlega upp úr jörðu.
Jarðvegsgerðir eru ekki allar jafn frostvirkar og því misgjarnar á frostlyftingu, en yfirborð sem er gróið er mun ólíklegra til að lenda í miklum vanda af þessum orsökum. Þar spilar rótarmassinn stórt hlutverk við bindingu jarðvegs, en ekki síður ofanvöxturinn því líkt og snjórinn getur hann hjálpað til við einangrun. Hér er því m.a. komin enn ein ástæða til þess að hreinsa ekki burt illgresi og annan aðskotagróður, bæði í beðum og pottum, nema þá helst eftir að öll frosthætta er liðin.
Það dugar þó ekki til að sleppa alveg, líkt og við sjáum víða á ræktuðu landi, því þetta eru sömu öflin og eru bakvið þúfumyndanir. Plöntur við slíkar aðstæður eru þó líklegar til að lyftast og síga með gróðurþekjunni, sem veldur mun minni skaða.
Þessi grein skiptist í 6 hluta líkt og kemur fram efst á síðunni og hægt að lesa næsta hluta með því að smella á viðeigandi hlekk þar.
