Frost

Frost hefur ýmis slæm áhrif á ræktun og því hafa plöntur sem vaxa við slíkar aðstæður þurft að aðlagast því. Einærar plöntur keppast við að þroska fræ nægilega tímanlega svo þær geti sáð sér út og afkvæmi þeirra lifað næsta sumar. Ekki tilviljun að við getum lengt blómgunartíma margra plantna með því að fjarlægja blóm áður en fræmyndun er komin á fullt. Tvíærar plöntur líkt og fingurbjargarblóm geta stundum lifað jafnvel þriðja sumarið, hafi þær ekki náð að blómstra nægilega til að mynda fræ.

Ýmsar plöntur sem við ræktum sem matvæli eru mjög viðkvæmar fyrir frosti. Því er oft sniðugt að rækta hér tegundir sem annað hvort ráða betur við vægt frost, eða ljúka sér af nægilega snemma til að frost sé ennþá mjög ólíklegt. Uppruni og tegund plöntu skiptir máli, en hin ýmsu ræktunarafbrigði geta verið mjög misjöfn og rétt að athuga hverja plöntu fyrir sig.

Fjölærar jurtir draga sig í hlé neðanjarðar. Sumar við fyrsta frost, aðrar þegar frostið nær -4 eða -5°C. Þær halda svo til í rótinni yfir veturinn og fórna ofanvextinum. Frostþol þeirra er þó auðvitað mjög misjafnt og ekki tilviljun að við ræktum ýmsar fjölærar jurtir bara sem einær sumarblóm hér.

Tré og runnar draga sig líka í hlé, en ef allt gengur upp, fórna bara laufinu. Sígrænar plöntur taka slaginn, neita að fórna nokkru og beita ýmsum brögðum til að þrauka veturinn, þó svo starfsemi þeirra fari mikið til í dvala. Sumar þeirra eru þó bara sígrænar við mildustu aðstæður en fella laufið seint annars staðar. Þær voru því brattar í upphafi, spenntar að taka slaginn, en hætta við þegar þær sjá að þetta var ekkert „blöff“, það var víst alvöru vetur á leiðinni.

Höf. Kristján Friðbertsson

Frekari lestur
Umfjöllun um ræktunaraðstæður á Íslandi eftir sama höfund má finna hér á vefnum, sem og í Garðyrkjuritinu árin 2025 (G25) og 2026 (G26).

• Aðstæður til ræktunar á Íslandi (G25)
• Jarðvegshitastig (G25)
• Jarðvegur (G25)
• Sami hiti alls staðar (G26)
• Vökvun og dren (G26)
• Vetrarvarnir (G26)

Með því að smella á ræktunaraðstæður birtast greinarnar sem eru á netinu, en sem stendur eru það:

• Ræktunartímabil
• Úrkoma
• Frost sem heldur svo áfram í:
  • Vatn og snjór
  • Vetrarhamur og tímasetningar
  • Falskt vor
  • Frostskemmdir
  • Frostþol

Aðlögun og heilbrigði

Reyndar eru laufin hluti af aðlögun milli mishlýrra aðstæðna. Trjáplanta sem myndar stærri og þynnri lauf getur nýtt sólina betur, ljóstillífað meira, bundið meira kolefni úr loftinu. Þessi stærri og þynnri lauf þola hins vegar almennt minna hnjask og síður frost. Ef slík planta á að geta vaxið á norðurslóðum, þarf hún að sætta sig við að missa laufin þegar kólnar. Frekar en að missa þau alveg, reynir hún því að draga tilbaka úr þeim vökva og mikilvæg næringarefni áður en þau skemmast. Á hverju ári fer því fram keppni milli plöntunnar og vetrar.

Plantan vill ljóstillífa sem lengst, en samt ná sem mestu til baka. Hún þarf því að veðja á hvaða merki úr umhverfinu hún getur notað, til að hefja tímanlega hið hæga ferli haustunar og undirbúnings fyrir vetur. Planta sem ítrekað veðjar vitlaust, er líkleg til að drepast fljótt og eignast færri afkvæmi. Hið gagnstæða er einnig satt og því eru flestar plöntur sem lifað hafa lengi á ákveðnu svæði vel aðlagaðar að þeim merkjum sem þar er að finna.

Stundum veldur þetta ruglingi. Aðrar plöntur, frá öðrum svæðum, geta nefnilega líka verið nægilega vel aðlagaðar eða hafa í sér eiginleikann til að aðlagast hratt. Plöntur á hverju svæði fyrir sig eru því alls ekkert endilega þær „best“ aðlögustu, þó svo þær gætu verið í hópi þeirra bestu.

Á svæðum eins og Íslandi flækist þetta aðeins meira, því veðurfar er svo breytilegt að ýmislegt sem virkar vel sem merki á annars sambærilegum stöðum, getur verið ávísun á feigðarför hér. Svipuð vandamál eru að koma upp víðar, eftir því sem veðurfar verður óstöðugra. Að vera aðlagaður því sem lengi hefur virkað, er ekki endilega lengur kostur, þegar allt er að breytast. Þá skiptir aðlögunarhæfnin meiru.