LIMGERŠI

 

Brįšnaušsynleg til aš mynda skjól fljótt!

 

 

Grįsteinavķšir er blašfallegur og hentar vel ķ limgerši. Ljósm.: ÓSN
Ręktun limgerša, eša hekkja eins og sumri kalla žau, er jafngömul trjįręktinni hérlendis.  Haršgert raušrifsiš var ekki alltaf nżtt til aš fį af žvķ berin, heldur gróšursettu menn žaš ķ rašir til aš bśa til skjól.  Raušrifsiš gat potast upp og myndaš skjól gegn vindinum ķ sjįvaržorpum eins og til dęmis į Eyrarbakka og Stokkseyri.

 

Vķšir er fljótvaxnastur.

Alls konar vķšitegundir gagnast vel til limgeršisręktunar.  Žaš liggur į aš fį skjól fyrir slķtandi vindinum ķ berangurslegum göršum.  Margar vķšitegundir eru svo fljótsprotnar aš limgeršin eru fljótt komin yfir 1 meter į innan viš 2-3 įrum.  En ekki er skynsamlegt aš hleypa vķšitegundum beint upp ķ fulla hęš įn klippingar. 

 

Klipping naušsynleg.

Fyrsta sumariš eftir gróšursetningu fęr vķširinn aš vaxa aš mestu óįreittur og tryggir rótfestu sķna.  En annaš voriš, ķ mars og aprķl, er brįšnaušsynlegt aš klippa vķšinn nišur ķ 30 cm hęš.  Žetta er gert til aš stušla aš mikilli greinamyndun alveg nešan frį jöršu, svo aš limgeršin verši sķšur berleggjuš į nešsta hįlfa meternum ķ framtķšinni.  Falleg limgerši eru greinótt og gręn alveg nišur aš jöršu. 

Į hverju įri eftir žaš er įrsvöxturinn klipptur ķ um 30 cm hęš ofan viš sķšustu klippingarhęš.  Stundum klippa menn meira, til aš fį ennžį žéttgreinóttari limgerši. 

Mikilvęgt er aš klippa vel af hlišunum, lįta ekki bętast viš breidd limgeršanna meira en 2-5 cm į breiddina, mesta lagi 10 cm įrlega. 

Og skynsamlegt er aš klippa limgeršin žannig aš žau mjókki upp.  Žaš stušlar aš betri lifun greinanna nešarlega į limgeršinu, žęr fį meiri birtu.

 

Alparifs er gullnįma fyrir garšeigendur.  Ljósm.:  ÓSN

Žrjįr til fjórar plöntur į meter.

Viš gróšursetningu eru settar 3-4 vķšiplöntur į hvern lengdarmeter.  Ef limgeršiš į aš verša fķngert og smįgert, eru jafnvel gróšursettar 5-6 plöntur į meter til aš auka samkeppni milli plantnanna um plįss og nęringu,  takmarka vöxt žeirra meš žvķ og klippa meira.

 

Jaršvegur.  

Jaršvegur fyrir limgeršin žarf aš vera myldinn og vel unninn alveg nišur ķ 50 cm dżpt.  Best er aš grafa skurš sem er um skóflustunga į dżpt.  Moldinni er mokaš upp śr skuršinum og settur hśsdżraįburšur ķ botninn į skuršinum.  Til dęmis 20 cm lag af hrossataši, eša 10 cm lag af sveppamassa (hann er sterkari).  Žessu lķfręna lagi į aš stinga saman viš skuršbotninn til aš losa hann ķ leišinni og auka žar meš loftun og framręslu vatns ķ jaršveginum. 

Plöntunum er sķšan rašaš ķ skuršinn meš jöfnu millibili, betra aš stilla žeim dżpra en žęr stóšu įšur, žvķ žęr lyftast alltaf vegna frostįhrifa fyrsta veturinn.  Gott er aš strį hrossataši į moldina sem mokaš var upp śr skuršinum (hrossataš svķšur sjaldnast) og hylja ręturnar vel žeirri blöndu.  Togaš er örlķtiš ķ plönturnar svo žęr standi lóšrétt og žrżst lauslega meš fętinum į moldina sitthvorum megin viš plöntuna.

Vigtuš eru 50 grömm af blįkorni eša öšrum alhliša garšįburši og dreift  į hvern lengdarmeter af limgeršinu eftir gróšursetningu.  Tilbśnum įburši į ALDREI aš blanda saman viš moldina, žvķ hann getur svišiš rętur illa viš beina snertingu. 

 

Vökvun.

Vökva žarf hressilega, helst svo mikiš aš myndist pollur ķ kringum hverja plöntu, og ķ žurrkatķš žarf aš vökva nokkuš žétt nęstu vikurnar į mešan rętur eru aš leita śt ķ jaršveginn.  Of mikill žurrkur veldur vaxtarstöšnun.  Žaš į ekki aš śša alla plöntuna!  Heldur bleytir mašur eingöngu jaršveginn, žannig aš myndist pollur ķ hvert sinn.  Žaš gefur almennilega rótbleytu sem endist ķ nokkra daga. 

Į hverju įri er sķšan naušsynlegt aš gefa sama magna af tilbśnum įburši til aš halda viš góšum vexti ķ limgeršinu.

 

Sumarklipping.

Oft vaxa limgeršin svo mikiš į einu sumri aš naušsynlegt er aš skerša sumarvöxtinn og snyrta ķ lok jślķ, sérstaklega ef óskaš er eftir stķfu formi.

En frjįlslega vaxin limgerši eru einnig unašsleg sjón allt sumariš og fram į haust.

 

Gljįmispill og alparifs.

Vķšir er fljótsprotnastur eins og įšur sagši, en ķ fķngeršari limgerši og žar sem ekki er lengur mjög nęšingssamt, eru gljįmispill og alparifs (fjallarifs) algjör gullnįma fyrir garšeigendur.  Gljįmispill meš sķnu gljįandi dökkgręna laufi og sķšan raušum haustlit ķ septemerlok og alparifs sem fljótt veršur išjagręnt snemma vors af fersku og fallegu laufi og fęr sķšan gulan haustlit, eru augnayndi ķ hverjum garši.  Žau eru lengur aš nį óskašri hęš, en endast žeim mun lengur sem falleg limgerši. 

 

Vel klippt višjulimgerši, myndin er tekin snemma vors. Ljósm.: ÓSN
Notkunartķmi.

Vķšir er brįšnaušsynlegur til aš mynda fljótt skjól fyrir vešri og vindum, og einnig til aš draga śr innsżn ķ garša, žar sem óskaš er eftir nęši fyrir forvitnum augum.  Eftir tuttugu įr eša svo eru ķbśšarhverfi venjulega oršin gróin, lošin af gróšri og skjólgóš.  Žį hefur vķširinn oft lokiš hlutverki sķnu og er skipt śt fyrir fjölbreytilegri garšagróšri sem skreytir umhverfiš meira.  Hlutverk vķšisins er oft eins og góšs fósturforeldris, aš skapa fljótt skjól og lķfvęnlegra umhverfi fyrir mannfólkiš og ferfętlingana ķ vindasömu landi.  Og žrįtt fyrir hlżnun undanfarinna įra, hefur vešurgušinn Kįri margoft minnt į sig, aš hann tekur įfram allsvakalega ķ.  Žaš gętu frekar oršiš meiri sviptingar ķ vešrinu meš auknum hlżindum?

 

Ryšsveppur.

Af vķšitegundum voru bęši hreggstašavķšir og gljįvķšir mjög vinsęlir ķ limgeršisręktun.  En bįšir hafa oršiš sitthvorri ryšsveppategundinn aš brįš, svo rękilega aš ķ mörgum göršum eru žeir daušir eša ónżtir įr hvert af stanslausri ryšsveppaplįgu, sumar eftir sumar.  Žeir viršast ekki nį aš byggja upp mótstöšu, heldur minnka bara meš hverju įrinu.  Sums stašar eru žó gljįvķšilimgerši aš halda sér ķ horfinu į mešan hreggstašavķšinum hreinlega hrakar stöšugt.  Žaš er mikil synd aš žessar tvęr vķšitegundir skyldu verša fyrir baršinu į skęšum sjśkdómum.  Bįšar voru einstaklega vel geršar fyrir limgeršisręktun og fallegar.

 

Vķšitegundir meš mótstöšu gegn ryši.

Višja stendur sig ennžį vel, žó hśn fįi smį ryš lķka.  Margir klónar af višju eru ķ ręktun og meš śrvali er hver garšplöntustöš išulega meš sinn uppįhaldsklón.  Fram aš žessu hefur ryšsveppur ekki grandaš višju.  Hśn kemur ókalin undan vetri og heldur įfram aš stękka. 

Vķšiblendingarnir grįsteinavķšir, rökkurvķšir og žorlįksvķšir eru allir sama marki brenndir og višjan, aš fį smį ryš į blöšin seinnipart sumars, og mismikiš, en viršast aldrei skašast af žvķ.  Žeir koma einnig ókalnir undan vetri įr eftir įr.  Meš žessum fjórum tegundum er žvķ ennžį hęgt aš męla ķ garša į vindasömum stöšum og ķ nżjum, berangurlegum ķbśšarhverfum til aš afmarka lóšir og bśa til skjól fljótt.   Žęr stękka og hękka hratt og örugglega og hafa góša mótstöšu gegn ryšsveppum.

 

Jörfavķšir.

Grófari vķšitegundir eins og til dęmis yrkin af jörfavķši sem heita Foldi, Kólga og Taša, eru mjög sterk og henta žar sem er meira plįss eša lóšir mjög stórar.  Žeir henta einnig ķ skjóbelti ķ skrśšgöršum og į bśjöršum.

Jörfavķšiyrkiš Katla og flest yrkin af alaskavķši eru ķ grófasta lagi fyrir garšręktun en fyrirtakk ķ skjólbeltaręktun į bśjöršum.

 

Saltvešur.

Sums stašar er mikil saltįkoma af hafi og į slķkum stöšum reynast jörfavķšiyrkin og grįsteinavķšir einna sterkust.  Rökkurvķšir og Žorlįksvķšir standast einnig įlagiš vel ķ byggšarkjörnum viš sjįvarsķšuna.

 

Okkar įstkęra land.

Ķsland er vindasamt land og stašsetning landsins į mörkum hlżja loftsins sem sękir aš okkur śr sušri og kalda loftsins sem streymir ķ sušur frį pólnum, skapar miklar sviptingar yfir landinu.  Auk žess mętast kaldir og hlżir hafstraumar ķ kringum landiš og żta undir enn meiri ólgu ķ vešurfarinu. 

Žaš er brįšskynsamlegt aš byrja alltaf į žvķ aš bśa til skjól fyrir garša meš hjįlp fljótvaxinna vķšitegunda.  Ķ skjóli žeirra sprettur allur  garšagróšur og trjįgróšur margfalt betur og nęr fyrr aš verša okkur til gleši og įnęgjulegra unašsstunda.

 

Ólafur Sturla Njįlsson, Nįtthaga ķ Ölfusi

 

     
-->