Jón Žorlįksson Kjęrnested, fyrsti bśfręšingur og garšyrkjufręšingur Ķslands.

 

Hér sést greinilega hversu hį trén eru. Ljósm.: Helgi Žórsson
Stuttan leišarvķsir til garšyrkju įsamt litlum višbętir um višar-plöntun handa bęndum og

saminn af  Jóni Žorlįkssyni Kjęrnested og prentašur ķ Višeyjar klaustri 1824 er aš finna į Landsbókasafni. Jón mun hafa rutt brautina fyrir nokkra Ķslendinga, sem fóru til garšyrkju- eša landbśnašarnįms ķ Danmörku um 1820. Jón fór utan 1816 og kom til landsins voriš 1818 aš loknu tveggja įra nįmi ķ Danmörku. Upphaf leišarvķsirins er:

 

“Kjęri Bóndi!

Svo góšri žeckingu, sem fleiri enn fęrri ķslendskra bęnda hafa nįš į qvikfjįr-rękt, tśna og slęgjulanda umhiršingu og sjóarbjargręšis śtvegum, og svo mikinn dugnaš, sem allmargir žessara sżna ķ aš fęra sér allt žetta ķ nyt, svo lķtiš hefiršu enn, kjęri Bóndi! numiš af jaršyrkjunnar nytsömu fręšum, og įngrar mig žaš mikiš, einkum žar eg žykist fullviss um, aš hefšir žś nįš ķ henni sömu žeckķngu, sem į enum fyrrtöldu nęringar atburšum, mundiršu efalaust įlķta jarš- og garšyrkjuna hinum jafn-ómissanlega, og hennar arš ecki sķšur drjśgann, hollann edur affara góšann heimilis žörfum, jį, allopt miklu vissari sjóar śtveginum, sem ę er stopull.

            Margir mešbręšra žinn hafa lķka fundiš Garšyrkjuna jafn-naušsynlega Ķslands žörfum, sem mögulega eptir landslagi žess, og sś fullvissa hefur hręrt hiš ešallundaša konśngl. Danska Landbśstjórnar Félag, til lķknar žess innbśum ķ téšu efni, og žvķ, eptir Konśngsins allramildasta vilja og meš hans hjįlp, lįtiš sér mjög svo annt um, aš garšyrkja kęmist sem best ķ brśkun į mešal vor.

            Skyldug žacklįtssemi og hlżšni viš įšur hįttnefnt Félag, įsamt įst til fósturjaršar minnar, hvetur mig til aš auka žeckingu žķna į žvķ, sem višvķkur garšyrkju; žess vegna, til aš fullnęgja nockurra hennar vina tilmęlum, frambżš ég žér nś stuttann Leišarvķsir til garšyrkju og hennar gagnsmuna hagnżtingar, įsamt fleiru smįvegis žarašlśtandi. Fįort er įgrip žetta aš sönnu, en ég vona samt: aš žegar žś meš athygli og kostgęfni ręktar kįlgarš žinn fyrst og seinast, rétt eins og žaš kennir, og notar žér lķka eptir žvķ uppskéruna, muni žér bęši vyršast žaš hjįlplegt til leišsagnar, og lystin hjį žér örvast til garšyrkju, en žś bęši finna og jįta verša hana ómaksverša og naušsynlega öšrum bjargręšis śtvegum vorum og flestum žeirra kostnašar minni.

            Eins er trjįvišar plöntunar ašferš, hverja eg stuttlega sżni ķ Višbętir žessa bęklings, voru skóg lausa landi yfriš naušsynleg. Satt er žaš, aš vér fįum ecki strax notiš gagnsmuna hennar; en – žó vér dęum fyrr enn vér nytum žeirra, mundi mešvitund sś, aš hafa bęši meš trjįvišar plöntun og fleiru nytsamlegu gagnast eptirkomendum, auka allra velženkjandi hugar rósemi.

            Notašu žér žvķ, góši Bóndi! žennan minn garšyrkju Leišarvķsir, žó fįoršur sé, sem best žś getur; eg hefi skrifaš hann ķ žeim tilgangi, aš kynna žér žessa bśandarfręši, sjįlfum žér til nota, og Guš mun – og žvķ hefir hann lofaš – umbuna loflegt starf žitt meš rķkulegri uppskéru.

 

            Skrišu ķ Hörgįrdal, žann 4ša martz 1824.

                                                                                    J. Ž. KJĘRNESTED.”

Bęklingurinn er 39 bls. ķ litlu broti, kaflaskiftur, 1. val af ręktunarlandi, 2. garšaįburš, 3. um uppstungu og undirbśning kįlgarša, 4. um undirbśning vermibešs, 5. um plöntunarašferš, 6. um garšsįningarašferš, sundurdeilingu hans og fręs prófun, 7. um vetrun garšanna, 8. um aš verja arfa vexti og uppręta hann, 9. um hiršingu aldingaršs įvaxta um gróšrartķmann, 10. um geymslu matjurtanna, 11. um żmislegar garšjurtir hentugar til kryddunar og heilnęmis, 12. um fręmęšur, 13. um kartöfflur (jaršepli), 14. fįtt eitt um matartilreišslu garšaldina og loks višbętir um višarplöntun.

 

Bergsveinn Žórsson metur og męlir gömul tré ķ garšinum į Skrišu.

Ljósm.: Helgi Žórsson

Jón Žorlįksson var fęddur į Skrišu ķ Hörgįrdal 23. september 1797, sonur hjónanna Žorlįks Hallgrķmssonar (sonur Hallgrķms Jónssonar bónda, mįlara og smišs og Halldóru Žorlįksdóttur, en žau bjuggu į Kjarna ķ Eyjafirši, sķšar į Halldórsstöšum ķ Laxįrdal og Kasthvammi ķ sömu sveit. Hjónin eignušust 14 börn, en 7 og ein hįlfssystir nįšu fulloršins aldri), og Margrétar Björnsdóttur seinni konu Žorlįks. Ķ fyrra hjónabandi meš Žorgerši Jónsdóttur fęddust 3 börn, en tvö lifšu, Jón eldri Žorlįksson og Hallgrķmur. Jón yngri var nęst elstur žeirra 5 barna žeirra Žorlįks og Margrétar, sem lifšu, en žau voru Björn, Jón yngri, Margrét, Frišfinnur og Halldóra (gift Thorarensen).

 

Jón fór til nįms ķ Danmörku ķ landbśnašar- og garšyrkjufręšum 19 įra gamall. Auk žess lęrši hann żmislegt annaš, svo sem sund og rennismķši, enda talinn mjög listhneigšur.

 

Jón sat ekki aušum höndum eftir aš hann kom til landsins voriš 1818. Hann var ķ nįnum bréfaskriftum viš Det Kongelige Danske Landhusholdningsselskab (Konunglega  landbśnašarfélagiš) en žaš var stofnaš 1769 og starfar enn. Etatsrįšiš Collin fęr allar skżrslur um ręktun gręnmetis og gróšursetningu trjįa, įrangur ķ magni og gęši uppskeru sem og hvernig til tekst aš rękta poppel (ösp) og ask. Ķ bréfi žann 29. įgśst 1820 til etatsrįšsins Collin skrifar Jón: “ Hįvelborni herra etatsraad! Žar ég mį voga mér aš taka mér žį įnęgju aš skrifa yšar hįvelborinheitum til finn ég žaš mjög stóra skyldu mķna aš kynna einum svo ašstošargóšum velunnara mķnum allt žaš sem vera kynni ekki mótdręgt aš vita um mķns erfišis aršsemi og undireins įvöxtinn yšar kostgęfni til minnar eflingar ķ jaršlistinni m.v.” Jón tekur fram ķ bréfinu aš sumariš 1820 hafi veriš rétt gott og aš matjurtirnar hafi skilaš góšum įrangri. Kartöflurnar gefa góša von um góša uppskeru og hvķtkįl, gręnkįl, rauškįl og saraykįl hafi heppnast svipaš og įriš įšur. Hann hefur sįš żmsum rófutegundum ķ garša og į žvķ tunnlandi sem hann plęgši um voriš. Rófutegundirnar telur hann upp, nępur, slagrófur, korterrófur, bótfelskar rófur, gullenskar rófur, gulrófur, kįlrabbirófur įsamt persille (steinselju), piparrót og hranarót. Honum hefur tekist aš nį nępna, kįlrabbi fręi og nokkrum pundum af magrófnafręi af gróšursettum fręmęšrum. Įrlega hefur honum tekist aš selja kśmen. Verst hefur til tekist meš jaršarberin, en plönturnar gróšursetti hann įriš įšur. Engin uppskera skilar sér af salati, kjörvel og spķnati og sama į viš um sinnep né neinslags lauk. Haustkuldarnir koma įšur en žetta nęr aš žroskast. Jón greinir frį žvķ aš hann hafi ķ fyrra haust gefiš kśnum kįl og kartöflugras og nytin aukist um 250 potta umfram žaš sem fęst meš heygjöf.

 

Jón hefur einnig hafist handa viš trjįręktina lķka, en fašir hans Žorlįkur į upptökin aš elsta skógi landsins į Skrišu ķ Hörgįrdal. “Flestar žęr tré plöntur sem yšar hįvelborinheitum žóknašist aš gefa mér til aš planta hér, žį ég fór frį Kaupmannahöfn, lifa allflestar en poppel og askiplöntur žola ekki vor og haust kuldana og allar greinarnar sem žęr į sumrin spķra kelur burt viš haust nęturfrostin, žvķ žį er oft og tķšum į daginn sterkur hiti sem gerir aš žęr halda įfram aš vaxa og hafa žau ķ sumar gjört 3 kvartils löng skrśš. Žvert į móti žola greniplönturnar betur frostiš žvķ žęr śttaka sinn sumarvöxt langtum fyrri og hafa allareišu af vaxiš žegar nęturfrostin į haustin byrjast.”

 

Reynivišarstiklurnar sem Jón hefur skoriš śr ķslenskum skógi hafa heppnast vel, en hann hafši gróšursett žęr ķ garšinn hjį sér. Žar sem greniš hefur heppnast svona vel langar Jón til aš fį fleirri plöntur til frekari reynslu. Hann rekur įrangur könnunarferša sinna, en hann heimsękir bęši presta og bęndur. Įstandiš er ekki buršugt, engin kartöflurękt į prestsetrum sem standa langt frį sjó sökum nęturfrosta, bęndur sem leigja jaršir sķnar hirša ekki um aš rękta kįlgarša sem fyrir eru į jöršinni. Bęndur bera fyrir sig litlum afrakstri sökum mikils arfa. Jón grķpur til žess rįšs aš ganga sjįlfur ķ aš stinga upp garšana, sįši sķšan ķ žį. Įrangurinn varš góšur, plönturnar uxu hrašar en arfinn. Sķšar kom hann aftur og sį žį aš arfinn var oršinn mikill. Gekk hann žį sjįlfur ķ aš reita arfann og kenndi bęndunum aš višhalda bešunum. Bóndi segir sķšan viš Jón aš žar sem hann hafi nś sjįlfur skrišiš meš honum ķ moldinni muni vinnufólkiš ekki hér eftir įlķta žaš vanęru aš krafla ķ mold. Fólki hafši fundist hįlfgerš skömm ķ žvķ įšur. Annar bóndi segir viš Jón “hefši ég vitaš fyrir um komu žķna hefši ég veriš bśinn aš lśa garšinn sjįlfur”. Jóni sżnist augljóst aš žarft sé aš koma į fót litlum hópi reisandi manna sem fęru um héruš og kenndu mönnum til verka ķ jaršlistinni.

 

Jón kemur žar aš sem mśgur manns er aš rķfa nišur skóg til kola og eldivišar, allar bestu og efnilegustu plönturnar. (sennilega Vaglaskógur) Hann innir fólk eftir įstęšunni fyrir skógarhögginu og hvķ ekki sé tekinn mór ķ stašinn. Fólk telur skógarhöggiš hreinlegra verk og jafnframt sé skógurinn mjög erfišur vegna geitaręktar. Hann spyr sig hvernig žetta eyšingarstarf megi stöšva en finnur ekkert svar.

 

Žegar Grķmur Jónsson varš amtmašur į Möšruvöllum 1824 var hann meš hugmyndir um aš bęta ašstöšu bęndanna til landbśnašar og jaršyrkju. Hann leitaši ašstošar Jóns, sem žį var eini bś- og garšyrkjufręšingurinn į svęšinu. Ķ bókinni “Einbśinn į amtmannssetrinu” kemur fram aš samstarf žeirra hafi veriš gott. Grķmur var Jóni velviljašur og žrįtt fyrir efasemdi amtmanns um fjįrhagslegt bolmagn Jóns til aš taka viš umboši klaustursjarša Möšruvalla, lét hann tilleišast. Žorlįkur fašir hans og einhverjir ašrir ęttingjar (e.t.v. Žorsteinn į Skipalóni, en hann var kvęntur föšursystur Jóns og vel stęšur) gangast ķ įbyrgš. Jaršaleigunni varš aš skila į Mikjįlsmessu, hvort sem bęndur (leigendurnir) voru bśnir aš gera upp sķnar skuldir viš umbošsmanninn eša ekki. Umbošsmašur varš žvķ aš hafa peninga ķ handrašanum og leggja śt fyrir leigu annarra ķ bili. Ef žeir gįtu ekki stašiš ķ skilum viš umbošsmanninn fór umbinn į hausinn, nema hann vęri vel fjįšur. Uggur Grķms reyndist į rökum reistur, Jón varš gjaldžrota og hröklast śr Eyjafirši śt į Snęfellsnes. Grķmi var įfram vel til Jóns og lét honum ķ té mešmęlabréf sem hann skilaši til Björns Thosteinsson amtanns Vesturamtsins. Grķmur segir žar aš Jón sé svo fjölhęfur mašur aš nota megi hann til allra nytsamlegra hluta.

 

En starfsemi Jóns skilaši smįm saman įžreifanlegum įrangri, žrįtt fyrir mikla erfišleika. Ķ umburšarbréfi Rentukammersins til stiftamtmanns og amtmanna į Ķslandi “um leišir til aš hvetja til garšręktar ķ landinu” frį 11. jśnķ 1831 (afrit nr. 8, Nr. 928-930) segir: “Af žeim fjölda skżrslna sem kammerinu hefir borist um, aš garšrękt į Ķslandi er langt frį aš skila žeim įrangri sem vert vęri til hagsbóta fyrir landiš” žį telur Rentukammeriš ekki įstęšu til aš gefast upp. Nś skuli yfirvöld landsins, meš hlišsjón af žeim fjįrmunum almennt sem ętla mętti aš gętu stutt žessa žróun, kanna alveg sérstaklega hvort ekki megi skylda žį sem taka til leigu konungsjaršir aš koma upp göršum til garšyrkju. Bent er į aš heima viš bęinn skuli ķ samręmi viš ašstęšur į hverjum staš hefja ręktun kįlrabi-kįls og ef unnt er kartöflur, en žęr viršast hafa lįnast best til žessa. Ekki er vķst hvernig žessum fyrirmęlum hefur veriš fylgt eftir, enda ķ raun mikil andstaša viš breytingar af žessu tagi og menn vantrśašir į nżungar į žessum tķma.

 

Reyniber eru frįbęrt hrįefni ķ sultur til aš hafa meš villibrįš.

 Ljósm.: Jóna Kristjįnsdóttir

Į mešan Jón var fyrir noršan festir hann rįš sitt og kvęntist Elķnu Elķasdóttur (fędd 1805), en hśn er frį einum af klaustursjöršum Möšruvalla. Elķn er ķ Hrafnagilssókn ķ Eyjafirši 1816, hśsfreyja į Munašarhóli į Snęfellsnesi 1835. Hśn er hśsfreyja ķ Ólafsvķkurbę 1845 og žį gift aftur (Jón lést 25. jśnķ 1836) og er żmist nefnd Elķn, Elena eša Elķnį. Žau Jón eignast saman 5 syni, Kristjįn, Žorlįk, Frišfinn, Elķas og Óla Clausen, en hann og Žorlįkur létust įrsgamalir. Eftir aš hśn missti Jón giftist hśn aftur Einari Bjarnasyni og įtti meš honum 8 börn, 3 telpur og 5 drengi. Elsti sonur žeirra Elķnar og Einars var skķršur Óli Kjęrnested f. 1837 og sonur hans, Óli Kjęrnested 1881-1944, var eimreišarstjóri viš byggingu hafnarinnar ķ Reykjavķk ķ byrjun 20. aldarinnar.

 

Į mešan žau Jón og Elķn bjuggu ķ Eyjafirši var Jón į stöšugum feršalögum um landiš. Hann hafšist handa viš aš kenna unglingum sund. Fyrst er getiš um Jón Žorlįksson Kjęrnested, sem snemma į nķtjįndu öld kenndi 30 piltum sund ķ "bašstaš" žeim sem Sveinn Pįlsson kallar svo ķ Laugalęknum. Jónas Hallgrķmsson žżddi kennslubók ķ sundi eftir ķžróttafrömušinn V.V.F. Nachtgall, sem Fjölnismenn gįfu śt įriš 1836. Einn af nemendum Jóns Kjęrnested var Sund-Gestur sem nam sundiš ķ "sundstęši" aš Reykjum į Reykjabraut ķ Austur-Hśnavatnssżslu. Hann kenndi sund į Laugum, į Sušurlandi og ķ Vestmannaeyjum samhliša žvķ sem hann kynnti mönnum nytsemi garšręktar.

 

Ķ “Hśnvetninga sögu” Gķsla Konrįšssonar, 2. bindi 1786-1830, sem Jón Torfason gaf śt, segir: “Jón hét mašur hörgdęlskur er silgdi til landyrkjunįms, son Žorlįks Hallgrķmssonar danabrógumanns ķ Skrišu, bróšurs žeirra Gunnars prests ķ Laufįsi og Jóns mįlara, föšur Hallgrķms djįkns į Sveinsstöšum. Hann var smišur sem fręndur hans og kunni nokkrar ķžróttir, lķtill mašur og snotur og var kallašur Kjernested. Sund hafši hann lęrt ytra og baušst nś aš kenna Ķslendingum. Hafši hann fariš žvķ fram įšur aš Reykjum ķ Tungusveit og stefndi nś ungum mönnum aš Reykjum į Reykjabraut. Komu žar alls til hans 20 og tók hann spesķu af hverjum. Numu žeir flestir nokkuš en fįir til fullrar hlķtar, nema Glķmu-Gestur Bjarnason Vķšdęlingur. Nam hann svo vel aš hann varš sundmašur svo góšur aš talinn var hann fęrari en Jón. Fór hann eftir žaš til Borgarfjaršar og kenndi žeim nema vildu og sķšan vestur og kenndi žar. Fögnušu margir nįmi hinnar fornu ķžróttar žeirra.” Tómas hreppstjóri Tómasson į Nautabśi kvaš m.a.

 

Hvaš er um?                                                    

Į hverju standa                                               

augu svo margra                                                                                              

Ungir gamlir,                                                    

ernir, veikir,                                                     

höfšingsmenni                                                  

og hżrar frśr,                                                   

žyrpast saman                                                 

į žennan staš.

 

 

Ó, nei Kjartan

endurborinn,

Egils afspringur

enn nś lifir,

Kjernested heitum

žann kennir hana

og ķžróttir fleiri

į öld nķtjįndu.

 

 

Eftir aš Jón Kjęrnested varš gjaldžrota meš klaustursjaršir Möšruvalla, hröklašist fjölskyldan vestur į Snęfellsnes.

  

Į Snęfellsnesi gerši Jón tilraunir meš svķnarękt, hann tekur Munašarhól į leigu 3. október 1829, en žaš gekk brösulega. Honum var send gylta og göltur frį Danmörku, en gyltan fór fyrir borš į leiš til lands. Įriš eftir pantaši hann ašra gyltu mešan hann fóšraši göltinn į eigin kostnaš, žar sem engin aukning varš ķ stofninum. En nżja gyltan reyndist vel, eignašist fullt af afkvęmum og Jón telur nišurstöšurnar lofa góšu um žróun svķnaręktar ķ landinu.

Einnig lętur sżslumašur panta 120 lķtra sušupott fyrir Jón til fatalitunar. Hann pantar sķšan nokkuš sem hann kallar ‘bruunspaan’ brśnspęnir’ sem mun vera einhver tegund af višarspęnir. Hann vill frekar nota žetta en ‘Indigoblįtt’ jurtalit, Indķalitur, sem er mun dżrari. Ķ skżrslu til Landbśnašarfélagsins 17. įgśst 1830 rķkir bjartsżni. Gyltan lofar góšu og fatalitunin lķka. “Ég hefi ķ sumar litaš mikiš magn fataefnis fyrir nįgrannana og ašra og hef tekiš eftir aš fólk er ekki óįnęgt meš litun mķna, bęši meš tilliti til gęša og veršs”.

 

Ķ bréfi til Bjarna Thorsteinsson amtmanns 2. febrśar 1831, sem er svar viš bréfi amtmannsins 11. des. gerir Jón grein fyrir starfseminni. Hann er bśinn aš lita 250 pund efnis frį žvķ ķ jśnķ og fram į haustiš, en žį varš hann uppiskroppa meš litarefniš. Allir viršast vera įnęgšir meš įrangurinn sem og veršiš, en žaš sparar mönnum kaup į dżru indversku litarefni (Indigoblįtt).

Jón getur hins vegar ekki skilaš tęmandi skżrslu um įrangur svķnaręktarinnar. Hann hefur komist aš raun um aš svķnin žrķfast vel į fiskśrgangi en žaš er ekki ljóst hvort žau fitni mikiš į honum. Hann er žeirra skošunar aš fóšra megi svķnin į hrossakjöti og kortörle til aš fita žau hrašar. Hann hefur selt tveimur nįgrönnum svķn og žau lifa og dafna vel žar į bęum.

 

Bjarni amtmašur greinir ķ bréfi til Rentukammersins frį litunarišju Jóns, aš litunin fari fram ķ hlutföllunum 8 hlutar brśnspęnir, 1 hluti įlśn, 1 hluti vķnsteinn/haršberg, ¾ hlutar indigóblįtt, ½ hlut jįrnvķtrjól ķ hvern litunarskammt. Jafnframt hefur Jón sagt aš hann noti nokkrar ķslenskar jurtir öšru hverju til aš spara nokkuš af ofan greindum litarefnum. Jón hefur einnig greint Bjarna frį uppfinningu sinni aš lita skinn lķtilla selkópa, sem Elķn kona hans snķši sķšan ķ pachettur. Žetta er eftirsótt vara, žegar hafa 60 stykki veriš seld og enn eru óafgreiddar pantanir. Vegna anna hefur amtmašur ekki enn getaš heimsótt Jón og skošaš framleišslubśnašinn og vörurnar. Skżrslur Jóns eru ófullnęgjandi, segir amtmašur. Žeim fylgja hvorki upplżsingar um vöruverš né vitnisburšur višskiptavina um verš og vörugęši. Bjarna hefur hins vegar tekist aš fį upplżsingar sjįlfur og er sannfęršur um aš litunarstarfsemi hans gerir mikiš gagn og “žaš vęri mikill skaši ef starfseminni fęst eigi framhaldiš. Žvķ mišur berst bréf Jóns svo seint aš ég hefi aflokiš og sent  bréf mķn ķ įr til Kaupmannahafnar, annars hefši ég lagt meš pöntun um verulegt magn af brśnspęni til vorsins. Sjįlfur er Kjęrnested, sökum vissra tilfallandi og  višvarandi ašstęšna, sįrfįtękur mašur og hefur sennilega ekkert lįnstraust til aš geta lagt inn pantanir til Kaupmannahafnar”.

 

Bjarni telur hins vegar, žar sem Landbśnašarfélagiš hefur sżnt óbilandi įhuga į velferšarmįlum Ķslands, aš vert vęri aš senda Kjęrnested aš beišni Björns um 100 pund af brśnspęni, en aš žar kęmi skżrt fram aš žetta vęri sķšasta ókeypis sendingin į slķku hrįefni. Jóni yrši gert skylt aš skila nįkvęmri greinargerš um notkun efnisins og alveg sérstaklega į hvaša verši varan er seld.

 

“Litunarstarfsemin og litun skinna er afar žarft verk. En ef hann vegna skorts veršur aš hętta starfseminni er einungis vert aš byggja alfariš į hans eigin dugnaši,” segir amtmašur. Hann ętlašist ekki til aš ašrir tękju žį viš og héldu starfseminni įfram. Björn hefur litla trś į svķnaręktinni. Menn hirša allt ętilegt feitmeti śr fiskśrgangi, hann er oft illa farinn įšur en Jón fęr hann og óvķst hvort svķn fitni af žvķ sem eftir er. Aš nota kornvöru til svķnaeldis er hins vegar allt of dżrt eins og hér er hįttaš. “Žar sem Kjęrnested hefur eigi bešist ašstošar ķ žessu efni er eins gott aš lįta žaš fyrst um sinn vera meš žvķ sniši sem nś er”, segir Bjarni og lofar aš hafa gott eftirlit meš Jóni og aš hann muni sjį til žess aš žaš sem honum verši sent frį Konunglega Landbśnašarfélaginu verši notaš eins og til er ętlast og ekki til annarra žarfa.

 

Žó aš Bjarni sé fremur vinsamlegur ķ garš Jóns žį er tiltrśin į tilraunum hans lķtil, jafnvel žó allt gott megi segja um višleitnina. Ekki er śr vegi aš ętla aš amtmašur lżsi hér almennri skošun manna, enda landsmenn lķtiš gefnir fyrir nżungar į žessum tķma.

 

Jón Kjęrnested deyr sįrlasinn og snaušur 25. jśnķ 1836 vestur į Munašarhóli og lętur eftir sig 31 įrs gamla ekkju og žrjį syni į lķfi. Kristjįn var 9 įra, en fluttist fulloršinn til Kanada, Frišfinnur, sķšar smišur ķ Ašalvķk og į Ķsafirši og Elķas smišur og verkamašur.  Elķn hélt greinilega baslinu įfram um einhvern tķma, hśn erfši pottinn. Jón var gjaldžrota öšru sinni og 69 rķkisdala skuld fylgdi honum inn ķ  eilķfšina.

 

Aš lokum tel ég aš lokaoršin ķ leišarvķsinum frį 1824 lżsi best žeirri hugsjón sem Jón hefur veriš gagntekinn af:

 

“Įšur en ég sleppi žessum fįu oršum, um svo mikilvęgt efni, vil ég įvarpa mķna kęru landsmenn, sem rįš hafa yfir žeim einstöku birkiskógum, sem eptir standa og syrgja sķna föllnu fegurš hér hjį oss, aš bera vildu umhyggju fyrir žeirra višhaldi, meš žvķ eina, sem mögulegt er, nefnilega: aš verja žį fyrir allri qvikfjįrbeit į öllum įrsins tķmum, žar hśn er skógum žeim, ķ sannleika aš segja, skašlegust. Žar nęrst aš uppręta aldrei žęr hrķslur, sem ófśnar eru, en žó allra sķst rętur žeirra, hverja meš tķmalengdinni uppskjóta nżum hrķslum aptur. Žarįmóti er skašlaust aš uppręta hinar, sem farnar eru aš feykjast, og žaš meš öllum žeirra rótum.

 

Vildu landsmenn vorir gęta žess ętķš, hversu mikilsvert er, aš bera umhyggju fyrir eftirkomendum sķnum, mundu žeir, yfir höfuš aš segja, ecki fara eins margs góšs į mis, eins og vér nś fyrir įlķkann umhyggjubrest vorra forfešra fyrir vorum heillum”.

 

Žjóšskįldiš Jónas Hallgrķmsson var sveitungi Jóns, śr Öxnadal. Hann gekk fram į gröf Jóns vestur į Snęfellsnesi sumariš 1841, fimm įrum eftir andlįt hans. Hann sest nišur og kvešur ljóš um vin sinn lįtinn. Kvęšiš ber meš sér aš hann hefur žekkt hann vel.

 

Į gömlu leiši (1841)

Fundanna skęrt ķ ljós burt leiš,

blundar hér vęrt į beši moldar,

blessašur fęrt į nįšir foldar,

barniš mitt sęrt. Ó beiska neyš!

 

Sofnaš er įstaraugaš žitt,

sem aldrei brįst aš mętti mķnu.

Mest hef ég dįšst aš brosi žķnu.

Andi žinn sįst žar allt meš sitt.

 

Stiršnuš er haga höndin žķn,

gjörš til aš laga allt śr öllu,

eins létt og draga hvķtt į völlu

smįmeyjar fagurspunniš lķn.

 

Vel sé žér Jón, į vęrum beš,

vinar af sjónum löngu lišinn,

lśšur į bón um himnafrišinn.

Kalt var į Fróni, Kjęrnested!

 

Slokknaši fagurt lista ljós.

Snjókólgudaga hrķšir haršar

til heljar draga blómin jaršar.

Fyrst deyr ķ haga raušust rós.   

           Jónas Hallgrķmsson

 

Heimildir:

Skżrslur og bréf Jóns Kjęrnested į įrunum 1820 til 1836. Erhvervsarkivet Įrósum

Um Garšyrkju og Višarplöntun 1824. höfundur Jón Kjęrnested. Landsbókasafn Ķslands. ISSN 00407119

Annįll nķtjįndu aldar, safnaš af sjera Pjetri Gušmundssyni.

Hśnvetninga saga, Gķsli Konrįšsson 2. bindi 1786-1830. gefiš śt af Jóni Torfasyni.

Einbśinn į amtmannssetrinu, eftir Kristmund Bjarnason, Reykjavķk, 2008

 

Žakkirnar fęr hins vegar Jón Torfason, ķslenskufręšingur, sem gerši mér mögulegt aš skrifa greinarstśfinn, meš žvķ aš leysa gamlan rithįtt śr lęšingi.

 

Borgžór S. Kjęrnested, žżšandi og tślkur   

     
-->