7. oktber 2016

Srsa grnmeti

 

Srsa grnmeti 

 

Af vldum hins stutta sumars hr landi er ekki hgt a hafa ntt grnmeti til matar, nema ltinn hluta rsins, rj, mesta lagi fjra mnui.

Allan hinn hluta rsins vera menn a vera n grnmetisins a mestu leyti. Og arf klt a aukast a miklum mun. slenzka jin kann satt a segja ekki ti enn hva a snertir" (Inglfur Davsson Garyrkjuritinu 1942, bls. 148). Menn vera a notfra sr hvern ann mguleika, sem fyrir hendi er, til a geyma ntt grnmeti til vetrarins. Ein slk afer verur hr ger a umruefni. A vsu er hn gmul og gamalreynd, en mun ltt hafa veri notu hr landi til grnmetisgeymslu.

 

ms efni eru til ess hf a verja matvli gegn rotnun og rum skemmdum. ar meal eru msar srur, t. d. ediksra og mjlkursra. egar matvli eru geymd ediksru, eru au a jafnai lg hana fulltilbna; en hgt er a lta mjlkursruna myndast matvlunum, og rotverjast au af sjlfu sr, ef svo mtti a ori kvea. Ein slk futegund, sem getur mynda ngjanlega miki af mjlkursru, er hvtkl, og er a kalla srkl, egar a hefur srna.

 

Mjlkursrugerjunin stafar af starfsemi srstakra gerla, og eru eirra helztir mjlkursrugerlar (Streptobacterium plantarum), en mjlkursran myndast vi efnaskiptingu eirra. hrif mjlkursrunnar og ediksrunnar eru svipu, en mjlkursran hefur meal annars a fram yfir ediksruna, a hn er betri bragi og hollari. etta eru lka m. a. sturnar fyrir v, a mjlkursran er notu til drykkjar (t. d. srudrukkur), til matar (t.d. srmjlk og yoghrt), og a henni eru geymd matvli yfir veturinn, t. d. svi, lundabaggar og blmr srri mysu.

 

Hgt er a ba til srkl r llum tegundum hvtkls, en beztar eru r tegundir, sem mynda hntttt og tt klhfu. Yztu, grnu blin m ekki nota, v srkli fr af eim verra brag, og r grnum blum aallega ea eingngu er ekki hgt a ba til srkl, kli flnar ur en a srnar. Klhfuin, sem notu eru srkli, eiga a vera tt og n og blin ljsgul litinn. Kli er ekki vegi, v klblunum stja mjlkursrugerlarnir, sem eiga a sra kli. Vi vottinn myndu eir a miklu leyti skolast burtu, og er votturinn v ekki einasta nausynlegur, heldur og skalegur. En a sjlfsgu verur a skera burtu alla skemmda bletti og hreina, ef slkt skyldi fyrirfinnast, svo kli smitist ekki af rotnunargerlum og myglusveppum, en gti byrja skemmd v, ur en srnlinarinnar er fari a gta til muna. Auk ess geta skemmdir blettir hvtklinu orsaka brag af srklinu.

 

Kli er skori niur rmur, sem eru cm breidd, blanda vandlega fnu matarsalti og san pressa (t.d. me hndunum) niur trkvartil ea leirkrukku. Eru notu 1030 g. af salti hvert kg. af kli. Ef niurskori kli er elt ngu vel me saltinu, verur kli rakt, og me v a pressa a vel niur lti, verur rakinn ngur til a ekja kli algjrlega. egar allt a kl er komi lti, sem a a fara, er hreinn kltur lagur ofan kli, ar ofan gttt fjl (helzt r beyki) og ofan fjlina hreinn steinn, svo kli s allt af aki safanum. ltinu verur a vera um 5 cm bor, v kli lyftist og freyir af gerjuninni. N er lti sett hltt herbergi, svo kli gerjist. Til gerjunarinnar eru ca. 20C heppilegust. Vi ann hita lifa og tmgast mjlkursrugerlarnir vel, og er gerjuninni loki a tveim ea rem vikum linum. er kli sett kaldan sta, svo a srni ekki um of, og er geymt ar.

 

Eftir nokkurn tma sezt mygluskn ofan safann, sem stendur srklinu. a er skilegt a taka essa skn ofan af ru hverju og vo kltinn, fjlina og steininn jafnframt heitu vatni. ess skal gtt, a safinn hylji kli vel. Ef svo skyldi ekki vera, er btt a hreinu, kldu vatni.

S kli verka og geymt eins og hr var sagt, gerist ess engin rf a vo a, ur en a er nota. Maur skyldi forast allan vott v, srstaklega vegna ess, a vri jafnframt veginn burtu mikill hluti af eim nringarsltum, sem klinu og safanum eru. a sama er a segja um C-fjrefni, sem hrtt hvtkl inniheldur rkum mli og smuleiis srkl.

 

A jafnai er srkli soi, ur en ess er neytt. En hrtt er a einnig ljffengt, og m nota a salat ea anna ess httar. Suutmi fyrir srkl er 1 klst., og er a soi me litlu af vatni eins og anna grnmeti. Gott er a bta a dlitlu af smjri ea svnafeiti, og til bragbtis smskornum lauk, hvtvni ea raspari hrrri kartflu. Srkl m nota me llum kjtrttum, en bezt er a me reyktu og sltuu svnakiti, t.d. hamborgarhrygg ea fleski. En gott er a einnig me llum fiski, srstaklega me steiktum fiski.

 

nnur tegund grnmetis er vel fallin til samskonar srgeymslu og hvtkli, en a eru litlar grkur, ea svonefndar reitagrkur (asur). Grkurnar eru vegnar vel og r grkur teknar fr, sem eru eitthva skemmdar. San er skemmdu grkunum raa niur trkvartil ea leirkrukku og inn milli grkanna sett vegin, n og grn bl, t.d. grnt dill, baunajurt (Satureja hortensis; hn rfst vel hr) og lka grnt vnvarlauf, ef fanlegt er. Auk ess er haft me grkunum anna krydd til bragbtis, t.d. urrku piparkorn. egar bi er a raa grkunum niur lti, er a fyllt me soinni saltupplausn, sem er ger me v a leysa 50 g af matarsalti hverjum ltra af vatni. grkurnar er sett fjl og ofan hana steinn, svo r haldist niri vatninu, og lti san lti standa hlju herbergi, mean grkurnar eru a gerjast. A gerjuninni lokinni er lti geymt kldum sta og hft vel tillukt.

 

A vsu er ekki hgt a geyma essar sjlfsru grkur jafnlengi og niursonar edikgrkur, en haldast r skemmdar gri geymslu nokkra mnui. r fyrrnefndu eru ljffengar og milt, srt brag af eim. Hins vegar m geyma srkli, ef rtt er me a fari, allan veturinn, jfnvel fram ma, ea 68 mnui fr v a var sett til srnunar. etta er einn kostur srsunarinnar kli og grkum, en annar er s, hversu dr essi afer er, hrefni, . e. hvtkli og grkurnar, arfnast ekki kostnaarsamrar mehndlunar og ekki er btt a neinum vibtarefnum, sem eru dr ea geta veri til hagris ea ills eins vi neyzlu ess sar. enna htt m nta og geyma til vetrarins sem fora allt a hvtkl og grkur, sem til fellur og ekki er markaur fyrir um uppskerutmann haustin.

 

ar sem v verur vi komi, er sjlfsring grnmeti til geymslu dr og einfld. Srsu fan er lostt og um flest jafng og ntt grnmeti. tti hn a fylla opi skar, sem veri hefur bri flestra hr landi a vetri til.

 

Marianne Vestdal.  r Garyrkjuritini 1943

 

Aths.: ar sem fr Marianne talar um baunajurt (Satureja hortensis) hn vi kryddjurt sem n er oftast (og fr fornu fari) nefnd Sar kryddjurtabkunum. ska nafni er Bohnenkraut, og lklega hefur fr Marianne veri af skum uppruna; kona Jns E. Vestdal efnaverkfrings sem var forstjri Sementsverksmiju rkisins um ratuga skei. En g er ekki alveg viss um a a s rtt hj mr, svo mr tti vnt um a f anna hvort stafestingu v ea leirttingu.

Enska nafni sar er savoryog sarriette frnsku. slenska sar-nafni er fr kalskri t og hefur lklega borist hinga og til Danmerkur og Noregs me frnskum munkum ea frnskum frsendingum til klausturgaranna og sumir hafa grun um a SARs skammstfun franska nafninu fyrstu frsendingunni til dnskuklaustranna. a hefur ekki tt sta til a eya bleki a skrifa nafni fullt t. annig hefur essi skammstfun v lifa norsku, dnsku og slensku. Snska nafni er kyndel.

 

 

Kveja, Hafsteinn Hafl.

 


Til baka



SKRIFAU LIT ITT

Fyrirsgn

lit

Hva er 2+3?

Undirskrift 



SENDA ÞESSA FRÉTT Í TÖLVUPÓSTI

Netföng viðtakenda:


  

Skilaboð

Hva er 2+3?

Nafn sendanda:


yfirlit frtta

     
-->