Drykkjarjurtir matjurtagaršsins

 

     Kryddašur snafs vermir vel hįls og maga į köldum vetrardegi. Ęši margar bękur hafa veriš skrifašar um listina aš bśa til góšan jurtasnafs og sums stašar erlendis eru meira aš segja til sérstakir snafsklśbbar. Żmsar kunnuglegar jurtir śr matjurtagaršinum geta kryddaš vķnandann og fram eftir hausti mį safna kryddjurtum eša berjum ķ žessu skyni. 

     Į mišöldum varšveittist margskonar žekking ķ klaustrunum og munkarnir geršu żmislegt annaš sér til dundurs en aš syngja latķnusįlma eša skrifa į bókfell eša kįlfskinn.  Vķša voru klaustrin lķka sjśkrahśs og ķ klausturgaršinum ręktušu žeir żmsar jurtir, sem tališ var aš hefšu lękningamįtt.  Żmsir telja, aš oršiš klaustur sé einmitt degiš af klausturgaršinum, tįkni afmarkašan, innilokašan reit. 

     Ķ mišaldaklaustrum var kryddsnafs notašur sem lyf og lķka sem forvörn.  Séra Björn Halldórsson ķ Saušlauksdal skrifaši merkilega bók, Grasnytjar, um gagn žaš sem hafa mętti af ķslenskum jurtum og nefnir m.a. jurtasnafsa.  Vķnandinn var ķ sjįlfu sér örfandi, en jurtirnar sjįlfar, sem notašar voru ķ snafsinn, gįtu veriš lękningajurtir.  Enn er kryddsnafs talinn styrkjandi og nokkrar tegundir jafnvel višurkenndar sem lyf.  Malurtarbitter er t.d. góšur viš magaverkjum og meira aš segja bindindisfólk notar hann žannig.  Flestir telja žó kryddsnafs fyrst og fremst vel til fallinn aš örfa matarlystina fyrir góša mįltķš. 

 

Hér koma nokkur dęmi um vinsęlar snafsjurtir:

Blóšberg,hvort heldur villt eša garšablóšberg, er fyrirtaks kryddjurt, sem er mikiš notuš ķ allskonar matargerš, bęši kjötrétti, ķ brauš og sumir setja žaš meira aš segja ķ slįtur. Blóšberg er forlįta snafsjurt.  Nota mį hvort heldur blóm eša blöš, en žegar bśa į til drykkinn, eru stönglarnir ekki fjarlęgšir, heldur er lķtill greinavöndur settur ķ vķnflöskuna.  Reynslan ein veršur aš segja til um hversu mikiš af kryddjurtinni į aš nota į móti vķnandum og eins getur kryddiš veriš mismunandi bragšmikiš, bęši eftir vaxtarstaš og frį įri til įrs.  Žaš er tališ hęfilegt aš blóšbergsvöndurinn liggi ķ leginum ķ viku įšur en hann er fjarlęgšur.  Reyndar hef ég lķka séš aš tveir mįnušir sé hęfilegur tķmi, hvort sé réttara hlżtur aš vera hįš smekk og bragšskyni.  Blóbergssnafs er gott aš nota til aš blanda saman viš żmsa ašra jurtasnafsa og žaš er męlt meš honum viš hįlsbólgu. 

 

Malurt (Artemisia absinthium) var mikiš notuš ķ kryddsnafs eins og įšur er nefnt.  Bęši mį nota malurtina og strandmalurt (A. maritima).  Žaš er fyrst og fremst efstu blöšin sem eru notuš ķ drykkinn.  Bragšefni malurtarinnar er tiltölulega aušleyst og bragšmikiš og laufblöšin eru lįtin liggja ķ vķnandanum ķ sólarhing įšur en žau eru sķuš frį.  Malurtarsnafsinn er gjarnan  notašur töluvert žynntur.  Malurtarsnafs žykir góšur viš magaverkjum, en ekki ętti aš drekka hann ķ óhófi, žvķ malurtin er talin eitruš og geta valdiš heilaskemmdum ef  ekki er mjög varlega fariš. 

 

Anķs (Pimpinella anisatum), anķsķsópur (Agastache foeniculum) og spįnarkerfill (Myrrhis odorata). Lakkrķsbragš žessara plantna žykir mörgum alveg frįbęrt ķ vķnanda.  Żmsir hluta plantnanna eru notašir, bęši frę og blöš og svo rót spįnarkerfilsins. (Žaš var nefnilega žaš, loks var hęgt aš nota bansettan spįnarkerfilinn ķ eitthvaš skemmtilegt, og žaš einmitt rótina.  Ég er žó hrędd um aš ég verš seint bśin aš „drekka upp“  allan žennan spįnarkerfil, sem ég hef veriš aš berjast  viš aš undanförnu).  Af anķsjurtinni eru einkum notuš mulin fręin, en af anķsķsóp eru notuš bęši blöš og blóm.  Anķssnafs er gullgręnn į litinn. 

 

Hvönnin er vel žekkt ķ drykkjum, en ekki veit ég hvort ĮTVR framleiši ennžį hvannarótarbrennivķn eins og gert var ķ gamla daga.  Žaš var alltaf reglulega męlt ķ Lyfjaversluninni, reyndar ekki til aš fylgjast meš hvannarótarśtdręttinum, extraktinum, heldur alkohólprósentunni.  Ęlti žeir hafi ekki notaš einhvern hvannarótarśtdrįtt eša essens frį śtlandinu, sem hafi įtt aš vera tiltölulega stöšugur sem bragšefni.

Vš žekkjum oršiš hvannagaršar śr fornum heimildum, en vitum raunverulega ekki, hvort žar hafi eingöngu veriš ręktuš hvönn eša lķka ašrar krydd- eša matjurtir. Forferšur okkar og formęšur notušu hvönn til bśgdrżginda og sóttu hana langar leišir.  Var žaš ekki einmitt ķ Fóstbęršrasögu sem ein skemmtilegasta lżsingin er į hvannaleišangri?  Žeir Žormóšur Kolbrśnarskįld og fóstbróšir hans Žorgeir Hįvarsson gengu til hvanna ķ Hornbjarg og skildu leišir.  Žegar Žormóš fór aš lengja eftir vini sķnum fann hann Žorgeir hangandi utan ķ bjarginu meš hvannarót eina sem handfestu.  Žorgeir taldi sig hafa nóg af hvönnum, žegar sś vęri uppgengin, sem hann héldi ķ.  Žaš var aušvitaš ekki hetju sęmandi aš bišja um hjįlp, žótt hann žęši aš Žormóšur bjargaši honum frį brįšum bana.

     En hér eru ekki hetjusögur į dagskrį heldur kryddsnafsar.  Varla er erfitt aš nįlgast hvönn hér į landi, žótt ekki sé fariš į Hornstrandir og žaš er alveg sama hvort notuš er villt hvönn eša ręktuš.  Bęši hvannaleggir og frę eru nothęfir ķ gulldropana, sem ętlunin er aš bśa til.  Sé stöngullinn notašur er sjįlfsagt best aš nota unga stöngla.  En stöngullinn er sem sagt brytjašur smįtt og vķnandum hellt yfir.  Eftir viku eru stilklarnir sķašir frį, en óžarfi er aš henda žeim, žvķ séu žeir sošnir ķ sykurlegi, verša žeir sem forlįta sśkkat.  Hvannarsnafs örfar meltinguna og er oft notašur viš meltingartruflunum.

     Hér hafa ašeins veriš nefnd örfrį dęmi um kryddsnafsa, žį aleinföldustu, en meš aukinni snafsareynslu eykst kjarkurinn og tilraunastarfsemi er aušvitaš langskemmtilegust. 

Žó er sjįlfsagt öruggast aš fara ķ nęstu ĮTVR versluns og kaupa žar snafs eša bitter.  Ķ sjenver er t.d. notašur einir, ž.e.a.s. öll jurtin, en ķ gin ašeins berin.  Ķ Įlaborgarvķti er rķkulegt kśmen og dill er lķka mikiš notaš ķ snafsa.

     En žį er žaš vķnandinn sem notašur er ķ heimatilbśinn snafs, algengast er aš nota vodka eša bragšlķtiš brennivķn og sjįlfsagt mį nota kryddblöndur til aš fį rétta bragšiš og žannig bęši kröftugan og bragšimikin snafs, žarna er reynslan besti leišbeinandinn. 

     Flestir eru sammįla um aš góšur kryddsnafs komi blóšinu į hreyfingu og lķklega hafi žeir sem komnir eru į efri įr ekkert nema gott af einum snafsi fyrir matinn til aš örva meltinguna. Žaš er bara aš muna aš žaš eru jurtirnar, sem eiga aš liggja ķ vķnandum, en ekki viš sjįlf.  Eitt glas er e.t.v. lęknislyf, en mörg ķ einu eru žaš ekki. 

 

(Žessi grein er bęši žżdd, stolin og stašfęrš, en kveikjan aš hjenni er grein ķ danska Havebladet, tķmaritiš Kolonihaveforbundet for Danmark). 

 

 

Sigrķšur Hjartar, lyfjafręšingur

 

     
-->