Carl von Linné 

fašir grasafręšinnar – 300 įra minning

 

Ķ įr eru lišin žrjśhundruš įr frį fęšingu Carls von Linné, sęnska lęknisins sem almennt
Linné 1739 – eftir sęnska mįlarann Schefel.
er talinn vera „fašir grasafręšinnar“. Haft hefur veriš aš orši: „Guš skapaši – Linné skipulagši”. Vķst er um žaš aš Linné kom į žvķ kerfi sem hingaš til hefur veriš notaš um allan heim til aš skrį og skilgreina allar lķfverur jaršarinnar. En fyrst og fremst starfaši Linné aš žvķ aš flokka gróšurrķkiš (og reyndar öll nįttśrunnar fyrirbęri) eftir kerfi sem hann fann upp og kollvarpaši öllum öšrum skilgreiningarkerfum sem notuš voru fyrir hans tķš. Snilld Linnés fólst ķ žvķ aš hann skilgreindi plönturnar ķ ęttir, ęttkvķslir og tegundir eftir žvķ hvernig ęxlunarfęri žeirra voru śtbśin. Hann kom į hinu svokallaša tvķnafnakerfi sem nś er alžjóšlegt og allir vķsindamenn nota til aš nafngreina lķfverur. Ķ nafnakerfi Linnés fį allar lķfverur latneskt nafn. Fyrir utan hiš latneska ęttarheiti, sem tilgreinir tiltekin hóp meš įžekka eiginleika, kemur ęttkvķslarheiti sem er einskonar fjölskyldunafn žar sem flestir eiginleikar eru svipašir og svo tegundarheiti sem tiltekur eša afmarkar „persónueinkennin“, ž.e. skilgreinir einstaklingana sem hóp. Dęmi um žetta žekkja allir sem hafa meš plöntur aš gera. Rósir eru til dęmis af Rósaętt, latķnan er „Rosaceae“, ęttkvķsin er „Rosa“ og ef viš viljum tigreina einhverja įkvešna tegund rósa, t.d. žyrnirós, žį bętum viš viš tegundarheitinu „pimpinellifolia“. Žetta veršur til žess aš allir geta fygst meš žvķ viš hvaša tegund er įtt žótt lesmįliš sé aš öšru leiti į einhverju tungumįli sem viš skiljum ekki.

 

Fęddur 1707

Carl von Linné fęddist ķ Råshult ķ Smįlöndum Svķžjóšar hinn 23. maķ įriš 1707. Reyndar segja sumir 13. maķ. Hvort tveggja er rétt, hiš sķšara er samkvęmt gamla, óleišrétta tķmatalinu. Fašir hans, Nils Linnaeus, var sóknarprestur en garšyrkja og grasafręši voru hans annaš įhugamįl. Hann vildi samt ekkert heitar en aš Carl fetaši ķ fótspor sķn um val į ęvistarfi og yrši prestur. En Carl hafši meiri įhuga į garšyrkjunni og allri nįttśrunni sem henni tengdist. Fašir hans sendi hann samt ķ prestaskóla. Carli leiddust fręšin og skrópaši śr tķmum til aš geta veriš śtiviš og skošaš sköpunarverkiš meš žvķ aš žreifa į žvķ. Žetta žótti ekki góš hegšun, svo aš kennararnir köllušu föšurinn til og tjįšu honum aš žessum strįk vęri ekkert hęgt aš kenna af bókinni og aš Carli hentaši lķklega betur aš lęra eitthvert handverk. Eins og viš mįtti bśast varš Nils dįlķtiš nišurdreginn viš žessi tķšindi, en nįttśrufręšikennarinn tosaši hann svolķtiš upp meš žvķ aš segja aš ef til vill gęti strįkurinn oršiš sęmilegur kennari ķ nįttśrufręšum. Og į žessum tķma var hagnżt nįttśrufręši varla tengd öšru en lękningum. Žvķ kęmi lęknisfręšin vel til greina. Žetta hentaši Carli vel og śr varš aš hann byrjaši aš lęra lęknisfręši viš Lundarhįskóla. Og faširinn sętti sig viš žaš fyrirkomulag, žótt hann hefši ekki uppburši ķ sér til aš segja konu sinni frį žessari breytingu į framtķšarbraut sonarins fyrr en nokkru sķšar.

 

Forleikurinn aš brśškaupi plantnanna!

Linné las lęknisfręšina ķ eitt įr ķ Lundi en fór svo til Uppsalahįskólans 1728. En lęknisfręšikennslan ķ Uppsölum var vķst ekki neitt upp į marga fiska og ašeins tķu nemendur. En Linné hélt įfram meš grasagrśskiš og skrifaši ritgerš um „forleikinn aš brśškaupi plantnanna” įriš 1729. Žar ympraši hann į hugmyndum sķnum um ęxlunarfęri plantnanna – og žótti mörgum nóg um umfjöllunarefniš! En žessi ritgerš žótti annars mjög merk og vakti athygli sęnska vķsindasamfélagsins. Žaš leiddi til žess aš Linné fór į vegum Konunglega vķsindafélagsins til Lapplands og sķšar um sęnska Dalahérašiš. Linné skrįši žar allt sem fyrir augu bar og žaš sem hann heyrši af. Sķšar fór hann fleiri feršir um żmsa landshluta Svķarķkis og skrįši sem fyrr. Žessar feršabękur Linnés žykja Svķum žjóšargersemi og žó aš žaš vęri ekki nema žeirra vegna, vęri nafn hans hįtt į lista yfir sęnska afburšamenn. Hér į Ķslandi žekkjum viš feršabękur Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pįlssonar. Óvķst er aš žęr hefšu komiš til hefši Konunglega danska vķsindfélagiš ekki fengiš hugmynd um aš lķkja eftir framtaki Svķa og gera įžekka śttekt į öllu Danaveldi. Į žess vegum feršušust Eggert og Bjarni um Ķsland įrin 1752-1757. Žį var Linné žegar oršinn fręg stjarna ķ hinum alžjóšlega vķsindaheimi og hafši gefiš śt bókina „Kerfi Nįttśrunnar“ (Systema Naturae) sem kom śt fyrst 1735.

 

Feršir, įstin og framhaldsnįm

En aftur aš hinum unga Linné. Ķ Dalaför sinni hafši hann kynnst ungri og snoturri snót ķ bęnum Falun ķ Dölum. Hśn hét Sara Elķsabet Moraea, kölluš Sara Lķsa og var lęknisdóttir. Žau felldu hugi saman og bundust fastmęlum um aš gifta sig. En žaš var nś ekki veriš aš hlaupa ķ hjónabandiš eins og nś er tķšast, heldur varš brśšguminn vęntanlegi aš huga aš žvķ aš ljśka doktorsnįmi ķ lęknisfręšinni til aš geta séš žeim sómasamlega farborša ķ framtķšinni. Žessi įkvöršun var samt ekki sķst tekinn vegna einbeittra krafna hinna tilvonandi tengdaforeldra. En į žessum tķma var ekki gerlegt aš doktorera ķ lęknisfręšanįmi ķ Svķžjóš. Žvķ varš Carl aš lįta sig hafa žaš aš fara til śtlanda ķ žeim erindageršum. Fyrir valinu varš hįskólabęrinn Harderwijk ķ Hollandi. Og žaš tók hann ekki nema viku aš skila af sér doktorsritgeršinni og verja hana viš góšar undirtektir, enda er višbśiš aš hann hafi veriš vel undirbśinn aš heiman įšur en hann lagši af staš ķ hįskóladvölina. En Hollandsįrin uršu žrjś. Grasagaršurinn ķ Leiden var honum opinberun og lį vel viš. Og ķ Hollandi gaf hann fyrst śt stórvirki sitt um kerfi nįttśrunnar „Systema Naturae“ įriš 1735. Og meš žvķ riti var fręgšarsól hans risin. Allir kepptust nś um aš fį athygli hans og hvers manns hönd var śt rétt til aš greiša götu hans. Kerfi hans var fljótlega samžykkt af öllum og hefur fram til žessa veriš hinn greiši lykill sem nįttśruvķsindamenn hafa nżtt sér til aš kanna kima sinna fręša.

 

Heimkoma og hjónaband

Eftir dvölina ķ Hollandi og żmsar vistir ķ öšrum löndum, sneri Linné aftur heim til Svķžjóšar įriš 1738 og opnaši almenna lękningastofu ķ Stokkhólmi. Įriš eftir tók hann žįtt ķ aš stofna Konunglegu sęnsku vķsindaakademķuna og varš fyrsti forseti hennar. Og žį var nś lķka loksins komiš aš žvķ aš efna heit sitt viš Söru Lķsu og žau giftu sig heima hjį foreldrum hennar į ęttaróšalinu Sveden (Svišju) ķ Falun žį um sumariš. Lękningastofuna rak hann til 1741 en gafst žį upp, žvķ aš fįir sjśklingar komu til hans, svo aš afkoman varš rżr. En į žessum tķma hlaut hann samt mikla fręgš fyrir aš lękna kynsjśkdóma. Lekanda réši hann alveg bót į en viš sįrasótt beitti hann kvikasilfurslyfjum sem slóu į einkennin, žótt ekki sé alveg į hreinu hvort žau geršu annaš gagn. En žrįtt fyrir žetta komu fįir ašrir sjśklingar en žeir, sem žessa kvilla höfšu fengiš og žeir voru sjaldnast nęgilega vel aflögufęrir til aš geta greitt eins og žurfti fyrir lękninguna.

 

Linné um sextugt.
Prófessor Linné ķ Uppsölum

En nś uršu žau hvörf ķ lķfi Linnés sem uršu til žess aš allt breyttist og hann komst inn į žį braut sem varš hans vegur upp frį žvķ. Voriš 1741 var hann skipašur prófessor ķ lęknisfręši viš Uppsalahįskóla. Og reyndar meš nokkrum krókaleišum samdist svo um, aš undir hann heyršu hinn lęknisfręšilegi grasagaršur hįskólans įsamt kennslunni ķ grasafręši og öšrum nįttśrunytjum. Carl og Sara Lķsa fluttust lķka žetta vor aš Uppsölum meš fyrsta barn sitt, soninn Carl yngri, sem hafši komiš ķ heiminn hinn 20. janśar žį um veturinn. Og žau settust aš ķ žjónustubśstaš sem fylgdi embęttinu viš grasagaršinn og žar var ašalheimili žeirra til ęviloka og žar ólu žau upp börnin fimm sem į legg komust. Dęturnar voru fjórar og sonurinn Carl yngri sem aš ofan er getiš. Hann varš reyndar sķšar eftirmašur föšur sķns – og var til žess tekiš aš hann hafši engum višurkenndum hįskólagrįšum af aš stįta. En Carl yngri varš ekki langlķfur og dó barnlaus. Žar meš fór karlleggurinn. Sķšan hefur ęttarnafniš von Linné legiš nišri. Dęturnar eignušust hins vegar slatta af börnum, svo aš afkomendur Linnés eru fjölmargir.

Ķ Uppsölum gafst Linné nęgur tķmi til aš skrifa og vinna aš rannsóknum sķnum jafnframt kennslunni, sem var ekki żkja formleg ķ fyrrirlestrum. Linné taldi aš menn lęršu meira meš įžreifingu en įheyrn og sętti fęris į aš draga nemendur sķna śt į vettvanginn til aš skoša nįttśruna. Og žaš voru ekki bara nemendur sem lögšu upp ķ kynnisferširnar meš prófessornum, heldur flykktist aš fjöldi manna til aš slįst meš ķ för. Slķkt žótti Linné alveg sjįfsagt. Hann var fręšari af lķfi og sįl og fęršist allur ķ aukana eftir žvķ sem fleiri bęttust ķ hópinn. Honum er lżst žannig aš hann hafi veriš fremur lįgvaxinn, ašeins 154 sentimetrar į hęš, og gekk og stóš yfirleitt įlśtur: Žaš jók ekki viš hęšina. Hann var grannvaxinn, brśneygur og snarpleitur og sagt er aš augnsvipur hann hafi veriš rannsakandi og aš augun hafi sindraš og skotiš gneistum af įkefš og įhuga žegar hann talaši um hugšarefni sķn. Hversdagslega og žegar hann skrifaši lżsingar sķnar talaši hann hispurslausa og hreina įtjįndu aldar smįlensku. Textar hans teljast til žess besta sem skrifaš hefur veriš į sęnsku fyrr og sķšar. En ķ fyrirlestrarsölum hįskólans og viš stśdentana notaši hann mįl sem var mjög ķskotiš latķnu, frönsku og žżsku. Žaš var hįttur menntamanna į hans tķš og af žeim toga er kansilķstķllinn sem allt norręnt ritmįl sligaši um žęr mundir. Fręšibękur sķnar skrifaši Linné į latķnu.

 

Grasafręširitin og ašalsmašurinn

Ķ Uppsölum blómstraši Linné, laus viš basl og fjįrhagsįhyggjur, žótt lélegt heilsufar
hans setti mark sitt į hann sķšustu įrin. Hann skrifaši žar žau rit sem festu skipulag lķffręšinnar aš žeim hętti sem viš fylgjum aš mestu enn ķ dag. Įriš 1753 kom frį honum grasafręširitiš Systema Plantae og meš žvķ stašfestist tvķnafnakerfi grasafręšinnar fyrir alvöru. Og 1758 kom svo śt tķunda śtgįfan af Systema Naturae sem festi tvķnafnakerfiš einnig fyrir dżrarķkiš. Įriš 1753 sló sęnski konungurinn, Adolph Fredrik, hann til riddara af Noršurstjörnuoršunni, sį heišur hlotnašist einungis mestu afreksmönnum. Og 1761 var Linné svo ašlašur af konunginum. Viš žaš breytti hann nafni sķnu śr Carl Linnaeus ķ Carl von Linné. Žaš nafn bar hann sķšustu sautjįn įr ęvi sinnar. Linné-nafniš er oftast notaš į Noršurlöndum og vķšast hvar um heiminn, enda žótt af og til megi sjį nafnmyndina „Carolus Linnaeus“ ķ nokkrum śtgįfum, einkum į ensku og ķtölsku.

 

Andlįt 1778 – Hįtķšahöld 2007

Linné lést hinn tķunda janśar įriš 1778 og er jaršašur undir gólfi Uppsaladómkirkju. Fįir menn į hans tķš eša sķšar hafa haft jafn vķštęk įhrif į skilning manna į lķfrķki jaršar. Ķ tilefni af žvķ aš ķ įr eru žrjįr aldir frį fęšingu Carls von Linné eru żmsir višburšir og uppįkomur sem tengjast verkum hans og starfi skipulögš um allan heim, eša svo gott sem. Sérstaklega eru žessir minningarvišburšir margir ķ Svķžjóš nś ķ sumar, eins og skiljanlegt er. Og meira aš segja sjįlfur Japanskeisari mun fara ķ einskonar pķlagrķmsför um slóšir Linnés ķ Uppsölum į afmęlisdegi meistarans hinn 23. maķ nęstkomandi. Meš honum ķ för veršur sęnska konungsfjölskyldan.

Žeir sem vilja lesa meira um Linné og hįtķšahöldin geta sótt fróšleik į vefslóširnar: http://www.linnaeus2007.se/ og http://www.linneuppsala.se/

 

Hafsteinn Haflišason

 

     
-->