Smßra Ý blˇmabe­in

Ilmandi blˇmkollur rau­smßrans og ■rÝfingru­ bl÷­ hans er gˇ­ vi­bˇt Ý gar­inn.
FŠstu pl÷ntußhugafˇlki Štti a­ leynast fegur­ smßra og ■ß sÚrstaklega rau­smßra (Trifolium pratense). Flestir innan fyrrgreinds hˇps Šttu a­ ■ekkja vel una­slegan ilminn af blˇmum hans. Sum ■ekkjum vi­ gangsemi hans, jar­vegsbŠtandi ßhrif hans og nytjar bŠ­i fyrir menn og dřr.

 

Rau­smßri er fj÷lŠr planta sem myndar bla­hvirfingu Ý ■˙fu og langa blˇmst÷ngla me­ nokkrum fagurbleikum blˇmkollum sem ilma af sŠtum keim. ŮrÝfingru­ bl÷­in geisla af grˇsku og er h÷gum og t˙num til mikillar prř­i.

HvÝtsmßri (Trifolium repens) finnst gjarnan Ý grassver­i Ý g÷r­um en rau­smßri er vŠgast sagt mj÷g sjaldgŠfur Ý g÷r­um. En rau­smßri er prř­is gˇ­ planta sem getur vel henta­ Ý be­in.

 

Smßrar eru af ŠttkvÝslinni Trifolium, sem ■ř­ir ■rÝbl÷­ungur, og telur h˙n um 230 tegundir. Ůeir tilheyra ertublˇmaŠtt (Fabaceae) og allar pl÷ntur af ■essari Štt eiga ■a­ sameiginlegt a­ binda nitur. Ůessi sÚrstaki hŠfileiki gerir ■a­ a­ verkum a­ pl÷nturnar eru ekki hß­ar ■vÝ niturmagni sem fyrir finnst Ý jar­vegi. Pl÷ntur af ertublˇmaŠtt eru ■vÝ oftast grˇskumiklar og mynda baunir sem frŠ. Enda eru baunir og ertur af ■essari Štt. TrÚ sem vaxa Ý ey­im÷rkum og ˇfrjˇu fjalllendi eru gjarnan af ertublˇmaŠtt og sem dŠmi mß nefna gullregn (Laburnum alpinum).

 

 

┴bur­averksmi­ja nßtt˙runnar

Smßrar lifa Ý samlÝfi vi­ gerla (Rhizobia) sem lifa Ý hnř­um ß rˇtum hans. Ůeir nema nitur ˙r lofti og umbreyta ■vÝ ß form sem plantan getur nřtt. Nitur er eitt af mikilvŠgustu nŠringarefnum sem plantan ■arfnast. Ůa­ er lykil frumefni Ý allri prˇtÝnbygginu en 16% prˇtÝns er nitur. Stˇr prˇteinrÝk frŠ ertublˇma ˙tskřrist lÝklega af ■essu niturnßmi. En plantan gefur eitthva­ til baka. Tali­ er a­ um 15% af ■eirri orku sem plantan framlei­ir me­ ljˇstillÝfun gefur h˙n gerlunum, svo orku■arft er ■a­ ferli a­ umbreyta gastegundinni N2 Ý ammˇnÝum (NH3). Sß hŠfileiki a­ nema ■etta mikilvŠga nŠringarefni ˙r andr˙msloftinu gefur pl÷ntunum mikla samkeppnishŠfni. Íll nŠringarefni sem pl÷ntur ■arfnast eru Ý for­a Ý jar­veginum, misvel nřtanleg ■ˇ. Eitt sker sig ■ˇ ˙r, nitur. For­i ■ess er Ý andr˙msloftinu, en um 78% andr˙msloftsins er nitur ß forminu N2.

Fyrir tÝma ßbur­arverksmi­ja voru niturbindandi jurtir rŠkta­ar ß ÷krum. ŮŠr ■ˇttu jar­vegsbŠtandi og gefa aukna uppskeru. Elstu heimildir um gangsemi ertublˇma eru frß ■vÝ um 250 ßrum fyrir kristsbur­. Eftir a­ ˇdřr tilb˙inn ßbur­ur flŠddi inn ß marka­ Ý upphafi sÝ­ustu aldar drˇ ˙r notkun ■essara jurta en a­fer­ir og ■ekking fÚll ■ˇ ekki Ý gleymskunnar dß og hafa ertublˇm n˙ fengi­ uppreisn Šru, a­ blessa­ri l˙pÝnunni undanskildri.

 

١tt landb˙na­ur, og ■ß sÚrtaklega t˙nrŠkt, meti smßra til ■eirra vir­ingar sem hann ß skili­, hefur gar­ßhugafˇlk ekki teki­ honum jafn fagnandi hendi. Hins vegar er rˇi­ a­ ■vÝ ÷llum ßrum a­ flytja inn nřja fj÷lŠringa sem ■urfa hlřrri sumur og frjˇrri jar­veg.

Smßri, ■ß rau­smßri sÚrstaklega, fyllir hins vegar ÷ll ■au skilyr­i sem sett eru be­a-fj÷lŠringum.

Og gott betur. Smßrinn bindur k÷fnunarefni ÷­rum pl÷ntum til gagns. Enda eru ■a­ megin ßstŠ­ur ■ess sem hann er rŠkta­ur ß ÷krum og Ý t˙num, til a­ spara ßbur­.

 

Smßri sem ■ekjuplanta

HvÝtsmßri hentar vel sem ■ekjuplanta Ý be­i og ekki sÝst matjurtabe­i. Hann getur haldi­ frß illgresi og gefi­ k÷fnunarefni til ■eirra jurta sem skal uppskera. Ůetta er vel ■ekkt a­fer­ Ý lÝfrŠnni rŠktun og au­velt a­ stunda Ý matjurtabe­um ßhugafˇlks.

 

RŠktun smßra

Smßrar eru sÚrstakir Ý rŠktun a­ ■vÝ leytinu til a­ ■eir ■ola illa samkeppni Ý frjˇrri j÷r­ og geta veri­ me­ ÷llu horfnir ˙r t˙num eftir ■j˙ til fimm ßr. HŠfileiki ■eirra a­ spretta vel Ý ˇfrjˇsemi hentar illa Ý samkeppni vi­ kraftmikil gr÷s. SÚ hann hinsvegar rŠkta­ur Ý be­i er lÝklegt a­ hann endist um ˇkomin ßr. Hann ■olir ekki blautan jar­veg nÚ lßgt sřrustig. Be­ sem hafa  mřrarjar­veg myndi ■vÝ ekki henta rau­smßra. En ■eir sem ekki hafa henst ˙t Ý slÝkar a­ger­ir a­ skipta ˙t holtajar­vegi Ý be­unum sinum gŠtu vel rŠkta­ smßra me­ prř­is ßrangri. Einnig myndi smßrinn koma vel ˙t Ý steinabe­um.

 

Enn sem komi­ er mun ekki vera hŠgt a­ kaupa rau­smßra Ý gar­yrkjust÷­vum landsins og frŠ eru ekki seld nema Ý tug kÝlˇa vÝs. Ef einhver rennur ß pl÷ntur Ý blˇma og Štlar sÚr a­ taka frŠ er ekki lÝklegt a­ ■au sÚu a­ finna. ┴ ═slandi vantar skordřr me­ nˇgu langan rana til a­ bera frjˇ ß milli blˇma. Hunangsflugur gegna ■essu hlutverki erlendis og vonandi fara ■Šr a­ gera ■a­ hÚr lÝka ■ar sem břflugnarŠkt fer vaxandi me­ auknum ßrangri. Rau­smßri myndar ekki renglur e­a hlaupara af sama krafti og hvÝtsmßri og ■vÝ er ˙tbrei­sla hans hŠg. Pl÷ntunum mß hins vegar skipta me­ ■vÝ a­ reka stunguskˇflu um mi­jan hnausinn og stinga upp helminginn. Ůetta er ■ˇ vandasamt verk ■vÝ rau­smßri myndar stˇlparŠtur sem nß­ geta ni­ur ß 6 metra dřpi.

SÝ­asta vor voru rŠkta­ar r˙mlega hundra­ pl÷ntur a­ Reykjum Ý fj÷lpotta b÷kkum og grˇ­ursettar um sumari­ og reyndust vel. N˙ Ý vor mun koma Ý ljˇs hversu vel ■Šr koma undan vetri.

 

 

Hrannar Smßri Hilmarsson


Til baka


yfirlit plantna

     
-->